Әйелдердегі шаш түсу себебі мен белгілері, түріне қарай ем және күтім

Әйелдердегі шаш сиреу еркектердегіден мүлдем басқаша көрінеді. Еркектерде маңдай сызығы артқа қарай ысырылады немесе төбеде дөңгелене ашылған жер пайда болады, ал әйелдерде көбіне төбенің бүкіл аумағы кеңінен жайылғандай бірте-бірте жұқарады. Сондықтан адамның өзі де бастапқыда мұны байқай қоймайды.

Сонымен қатар әйелдердегі шаш сиреудің себебі бір ғана нәрсеге саймайды. Гормонға байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ күйзеліс, босану немесе темір тапшылығынан да туындауы мүмкін. Себебіне қарай өршу жылдамдығы мен қалпына келу мүмкіндігі әр түрлі болатындықтан, алдымен қандай түрдегі шаш сиреу екенін ажырату күтімнің бастауы болып табылады.

Әйелдерде шаш түсу неге төбеден басталады?

Әйелдердегі шаш сиреудің негізінде шаш фолликулаларының миниатюраланымы жатыр. Бұл фолликулалар бірте-бірте кішірейіп, қалың әрі ұзын шаштың орнына жіңішке әрі қысқа шаш қана өсетін жағдайды білдіреді. Бір ағашты үлкен түбірден кішірек түбірге қайта-қайта отырғыза берсеңіз, сол ағаш та бірте-бірте кішірейіп өсетініне ұқсас.

Осы миниатюраланымды туғызатын негізгі себепкер, DHT (дигидротестостерон, тестостеронның дене ішіндегі ферменттің әсерінен түрленген түрі, ер адам гормоны). DHT генетикалық жағынан сезімтал фолликулалардағы рецепторлармен байланысқанда, сол фолликула өсу кезеңін қысқа аяқтап, тыныштық кезеңіне ерте өтеді. Өсу кезеңі қысқарған сайын шаш қалыңдап үлгермей, жіңішкере береді.

Дегенмен әйелдерде еркектердегідей белгілі бір жер толықтай тап-таза ашылып қалу сирек кездеседі. Ер адам үлгісіндегі шаш сиреуді тудыратын гендер мен әйел үлгісіндегі шаш сиреуді тудыратын гендер бір-бірінен өзгеше екені белгілі, сондай-ақ әйелдерде сезімтал фолликулалар бас терісінің бүкіл аумағына кеңінен таралғандықтан, жергілікті ашылудың орнына жалпы жұқару түрінде көрінеді.

Гормондық және стресстен шаш түсудің айырмашылығы

Әйелдердегі шаш сиреуді ірі түрде екіге бөлуге болады. Бірі жоғарыда айтылған гормондық әйел үлгісіндегі шаш сиреу, екіншісі телоген эффлювиум (тыныштық кезеңіндегі шаш сиреу) деп аталатын күйзеліске байланысты шаш сиреу. Бұл екеуінің өршу жолы мүлдем өзгеше.

Гормондық шаш сиреу, фолликуланың өзі бірте-бірте кішірейетін құрылымдық өзгеріс болғандықтан, бірнеше жыл бойы баяу жүреді. Ал тыныштық кезеңіндегі шаш сиреу кезінде фолликула құрылымы сол қалпында қалады, тек өсу кезеңінде болуға тиіс шаштар бірден тыныштық кезеңіне ысырылып кетеді. Сондықтан бір күні кенеттен шаш будалап түсіп қалғанын байқауға болады.

Бұл екеуін ажыратудың маңызы, қалпына келу мүмкіндігі әр түрлі болатынында. Тыныштық кезеңіндегі шаш сиреу себебі жойылса, фолликулалардың көбі қайта қалыпты өсіп, қалпына келеді, ал гормондық шаш сиреуді назарсыз қалдырса, фолликулалар үздіксіз кішірейе беретін бағытта жалғаса береді.

Босанғаннан немесе отадан кейін шаш неге түседі?

Дене қатты күйзеліске түскенде, шаш фолликулаларының едәуір бөлігі бір мезгілде өсу кезеңін тоқтатып, тыныштық кезеңіне өтеді. Әдетте әр фолликуланың өсу және тыныштық кезеңі әр түрлі уақытта басталатындықтан, күнде аздап қана шаш түседі, ал үлкен оқиға болғанда осы уақыт бір нүктеге тоғысып қалады.

Босану осының айқын мысалы. Жүктілік кезінде гормоналды өзгерістердің әсерінен көптеген фолликула өсу кезеңінде ұзақ тұрып қалады, ал босанғаннан кейін гормон деңгейі бастапқы қалпына оралғанда, сол фолликулалар бірден тыныштық кезеңіне өтеді. Сондықтан босанғаннан кейінгі 2-4 ай аралығында шаш сиреу байқарлықтай күшейетін жағдай жиі кездеседі.

Хирургиялық операция, қатты қызу еститін ауру, күрт салмақ жоғалту, ауыр психикалық күйзеліс те дәл осылай әсер етеді. Дене бұл оқиғаны қауіп ретінде қабылдап, энергияны басымдығы төмен жерден (шаш өсуінен) тартып алады деп түсіндіріледі. Бақытымызға қарай, мұндай тыныштық кезеңіндегі шаш сиреу әдетте 4-12 ай аралығында өз бетінше қалпына келеді.

Темір мен қалқанша безі шаш түсумен байланысты ма?

Шашты құрайтын фолликула жасушалары дене ішіндегі ең тез бөлінетін жасушалардың бірі. Сондықтан қоректік зат немесе оттегі жеткізілуі сәл ғана азайса да, ең алдымен зардап шегетін жер, дәл осы фолликулалар.

Темір тапшылығы болса, қанның жасушаларға оттегі тасымалдау қабілеті төмендейді. Бірнеше зерттеуде сарысулық ферритин (дене ішіндегі темір қорын көрсететін көрсеткіш) деңгейі төмен әйелдерде тыныштық кезеңіндегі шаш сиреу жиірек кездесетіні хабарланған. Дегенмен ферритин мен шаш сиреу арасындағы байланыс әлі толық анықталған қорытынды емес, зерттеу нәтижелерінің де ауқымы әр түрлі екені белгілі.

Қалқанша безінің гормоны да ұқсас себеппен әсер етеді. Қалқанша безі дененің тұтас зат алмасу жылдамдығын реттейтін мүше болғандықтан, оның қызметі төмендесе де, шектен тыс жоғарыласа да, фолликуланың бөліну жылдамдығы бірге тербеледі. Сондықтан себебі белгісіз шаш сиреу ұзаққа созылса, темір деңгейі мен қалқанша безі көрсеткіштерін бірге тексерткен пайдалы деп ұсынылады.

Поликистозды аналық без синдромымен қосарласқан шаш түсу

Поликистозды аналық без синдромы (ПААС, овуляция бұзылысымен қатар ер адам гормонының салыстырмалы түрде жоғарылайтын ауруы) бар әйелдерде шаш сиреу де жиі қатар жүреді. Себебі дене ішіндегі ер адам гормонының үлесі жоғарылағанда, жоғарыда сипатталған DHT арқылы жүретін миниатюраланым реакциясы оңайырақ іске қосылады.

ПААС салдарынан болатын шаш сиреу, безеу, етеккір циклінің бұзылуы, гирсутизм (бет немесе денеде түктің көбеюі) сияқты белгілермен қатар жүретін жағдай жиі кездеседі. Сондықтан шаш сиреу жалғыз өзі ғана емес, басқа белгілермен бірге келе ме, соны байқау диагноз қоюға көмектеседі.

Мұндай жағдайда тек бас терісіне күтім жасаумен түбегейлі себеп шешілмейді. Сондықтан гормон тепе-теңдігінің өзін реттейтін емдеу де қатар қажет деп ұсынылады.

Шаш түсу емі себебіне қарай қалай өзгереді?

Себебі әр түрлі болса, тәсіл де әр түрлі болады. Негізгі күтім әдістерін төмендегідей жинақтауға болады.

• Миноксидил (сыртқа жағатын дәрі): фолликула айналасындағы қан ағымын арттырып, өсу кезеңін ұзартатын бағытта әсер етеді деп саналады. Дәл механизмі әлі толық анықталмаған, бірақ қан тамырларын кеңейту әсері фолликулаға қоректік заттар жеткізуді арттырады деп болжанады. Қолдана бастағаннан көзге көрінерлік өзгеріске дейін 4-12 апта уақыт кетеді, әрі тиімділігі сақталу үшін тұрақты жағу қажет.
• Спиронолактон (ішетін дәрі): денедегі андроген рецепторларын бөгеп, DHT-ның фолликулаға байланысуын азайтатын дәрі. Негізінен гормондық әйел үлгісіндегі шаш сиреуде қолданылады, әсер ету үшін бірнеше ай кетеді деп ұсынылады.
• Темір мен қалқанша безін толықтыру: тексеру нәтижесінде деңгей төмен шыққан жағдайда ғана толықтыру қажет. Көрсеткіштер қалыпты болса, өз бетінше қосымша темір ішу ұсынылмайды.
• Бас терісін тазарту (скейлинг) және жұмсақ шаю: фолликуланың өсуін тікелей қоздырмайды, бірақ бас терісінің қабынуы немесе тері майының артуы фолликула айналасының жағдайын нашарлатпауға көмекші рөл атқарады.

Шаш түсудің алдын алатын күнделікті күтім

Шаш, дене жағдайын тікелей көрсететін мүше. Сондықтан ерекше процедурадан бұрын күнделікті өмірдегі негізгі күтім маңызды.

• Шектен тыс диета ұстау немесе ақуыз жеткіліксіз тұтыну фолликулаға қажетті материалдың өзін азайтып, тыныштық кезеңіндегі шаш сиреуді тудыруы мүмкін.
• Жиі бояу немесе қатты жылумен бұйралау көбіне фолликуланың өзінен гөрі шаш талшығын зақымдайды, бірақ бас терісінің тітіркенуі қосыла берсе, қалпына келуді баяулатуы мүмкін.
• Созылмалы ұйқы жетіспеушілігі мен күйзеліс дененің тұтас гормон тепе-теңдігін бұзып, тыныштық кезеңіндегі шаш сиреу жиілігін арттырады деп белгілі.
• Кенеттен басталған, айқын байқалатын шаш сиреу бірнеше айдан асып жалғасса, өзін-өзі диагноз қоюдың орнына дерматологқа қаралып, себебін нақтылау, қалпына келу мерзімін жақындататын жол.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).