Дисгидротикалық экземаның себебі, алақандағы көпіршік терден шыға ма?

Саусақ ұштары кенет қышып, содан кейін саусақ бүйірлері мен алақанда тары дәніндей ұсақ көпіршіктер қатар-қатар шығып жатса, дисгидротикалық экземаны ойлауға болады. Көпіршіктер мөлдір әрі тығыз, оңайлықпен жарылмайды, қолмен ұстасаңыз бұдырлап тұрады. Әдетте алдымен қышу пайда болып, көпіршік одан кейін шығатындықтан, көбісі алғашында мұны терінің құрғағанынан деп ойлап жібере салады.

Атауына қарағанда, терлеу бездерінің жұмысы бұзылып көпіршік шығатын ауру сияқты естіледі. Бірақ бұл көне заманда қате қойылған атау ғана, шын мәнінде себеп тер бездерінде емес. Бұл шатасу қайдан пайда болғанын, нағыз механизм қандай екенін және қайталануын азайту үшін қалай күтім жасау керектігін бірте-бірлеп қарастырамыз.

Көпіршік неге алақанда пайда болады?

Дисгидротикалық экземаның көпіршіктері негізінен алақанда, саусақ бүйірлерінде және табанда шығады. Алдыңғы білек пен бетте дәл осындай ауру болса да, көпіршік бұл түрде шықпайды. Себебі сол аймақтардың тері құрылымы басқаша.

Алақан мен табанның қатпарлы қабаты (терінің ең сыртқы, өлі жасушалар жиналған қабаты) басқа аймақтарға қарағанда әлдеқайда қалың. Бұл жерлер жиі үйкеліп, басылып, ұсталатын болғандықтан, дене оны әдейі қалыңдатып қойған. Бірақ дәл осы қалың қатпарлы қабат мәселе туғызады. Тері астында қабыну пайда болғанда сұйықтық сыртқа шыға бастайды, ал қатпарлы қабат қалың болғандықтан бұл сұйықтық бетке дейін жете алмай, теріннің ішінде қалып қояды. Ұсталып қалған сұйықтық бірнеше кішкентай қалташыққа жиналып, тығыз көпіршікке айналады.

Қолшатыр матасының астында су жиналғанда, су өткізбейтін мата неғұрлым мықты болса, су сыртқа сыздамай, ішінен домалақтанып көтерілетінін елестетсеңіз түсінуге оңай болады. Қатпарлы қабат дәл сол су өткізбейтін мата рөлін атқарады.

Дисгидротикалық экзема терден пайда бола ма?

Дисгидротикалық экземаның ағылшынша атауы (dyshidrotic eczema) көп терлеумен байланысты мағына білдіреді. Ертедегі дәрігерлер тер безінің саңылауы бітеліп, тер терінің ішінде жиналып көпіршік шығады деп болжаған. Атаудың осылай қойылу себебі осында жатыр.

Бірақ кейінірек тіндік талдау арқылы жүргізілген зерттеулер бұл болжамның дұрыс еместігін дәлелдеді. Көпіршіктің ішіндегі сұйықтық пен айналасындағы тінді мұқият қарағанда, тер безінде немесе тер шығатын жолда ешқандай ерекше ауытқу табылмады. Көпіршік тер өтетін жолда емес, эпидермистің ішінде, жасуша мен жасуша аралығында түзіліп жатқаны анықталды.

Көп терлейтін адамдарда (гипергидроз) дисгидротикалық экземаның жиірек кездесетіні рас. Бірақ мұның себебі тер көпіршіктің материалына айналатынынан емес, тер терінің үнемі дымқыл болуына әкеліп, тітіркену мен қабынудың оңай пайда болатын ортасын жасайтынынан деп түсіндіріледі. Яғни тер тек тетік рөлін атқарады ғана, көпіршікті тікелей жасайтын шикізат емес.

Көпіршік көтерілу процесі

Дисгидротикалық экземаның шын мәні спонгиоз дерматиті деп аталатын қабыну реакциясы. Спонгиоз деген сөз тері жасушаларының арасына су сіңіп, губка сияқты ісінген жағдайды білдіреді.

Тері ішіндегі иммундық жасушалар қандай да бір тітіркендіргішті бөгде зат деп танығанда, сол жерге қабыну сигналын жібереді. Осы сигналға сай қан тамырларынан ылғал мен қабыну заттары ағып шығады, ал жасуша аралығы суды сіңіріп губка сияқты ісінеді. Осы ісінген бөліктер бір-біріне жиналып кішкентай көпіршікке айналады.

Қалыпты терінің басқа жерінде мұндай ісінген бөлік қатпарлы қабат бетіне баяу шығып, өзінен-өзі басылады. Бірақ жоғарыда айтылғандай, алақан мен табанда қатпарлы қабат қалың болғандықтан шығатын жол бітеледі. Сондықтан басқа аймақта жеңіл өтіп кететін қабыну да осы жерде көзге көрінетін тығыз көпіршік болып қалып қояды.

Ауруды күшейтетін факторлар

Дисгидротикалық экзема бір ғана себептен пайда болмайды. Бірнеше фактор бір мезгілде қабаттасып, иммундық жауап оңай іске қосылатын жағдай туғызады. Мыналардың бірге әсер ететіні негізгі себептер ретінде белгілі.

• Атопиялық дерматит тарихы: атопия болса, теріні қорғайтын қабат бастапқыдан-ақ әлсіз болғандықтан, кішкентай тітіркенуден де қабыну реакциясы оңай пайда болады.
• Никель, кобальт сияқты металдармен жанасу: әшекей, тиын, сылдырмақ құрамындағы металға аллергия болса, тек тиіскен жерде ғана емес, алақанда да көпіршік бірге шығатыны байқалған. Денеге сіңген металл құрамдас затқа иммундық жауаптың кең таралуымен түсіндіріледі.
• Аяқ саңырауқұлағы сияқты микоз инфекциясы: жұқпа ошағынан алыс жердегі қолда да көпіршік шығуы мүмкін. Иммундық жүйенің саңырауқұлақ құрамдас затына жауап беруі, сол сигналдың басқа аймақтың терісіне де таралуы деп түсінуге болады.
• Сумен, жуғыш затпен, тітіркендіргіш затпен жиі жанасу: ыдыс жуу немесе тазалауды жиі жасайтын қолдың қорғаныш қабаты үздіксіз жуылып жұқарады, соғұрлым тітіркенуге бейім болады.

Стресс те әсер ете ме?

Дисгидротикалық экземасы бар адамдардың көбі стресс күшейген кезде көпіршіктің қайта шыққанын айтады. Психологиялық ауыртпалық пен тері көпіршігі бір қарағанда байланыссыз көрінгенімен, шын мәнінде дене ішіндегі сигнал жүйесімен жалғасқан.

Стресске түскенде кортизол гормонының (дене шиеленіскен кезде бөлінетін стресс гормоны) бөлінуі артады. Бұл гормон қалыпты жағдайда қабынуды басуы керек, бірақ стресс ұзаққа созылса, керісінше иммундық реттелу бұзылып, теридегі қабыну реакциясы сезімтал бола түседі. Сонымен қатар теріні қорғайтын қабатты сақтауға қажет липидтердің түзілуі де стресс жағдайында екінші орынға ысырылады.

Нәтижесінде қорғаныш қабаты әлсіреп, иммундық жүйе сезімтал болған жағдай қабаттасып, әдеттегі уақытта елеусіз өтетін тітіркенуден де көпіршік оңай шығады. Дәл жол толық анықталмаса да, стресс кезінде қайталанудың жиілей түсу үрдісі клиникалық тәжірибеде жиі байқалады.

Көпіршік басылғанға дейін қанша уақыт кетеді?

Дисгидротикалық экзема көпіршігі көбіне өзінен-өзі басылатын ауру. Көпіршіктің өзі әдетте 2 аптадан 3 аптаға дейінгі мерзімде басылып, орны құрғақ қабыршық сияқты қабыршықтанып тазарады.

Мәселе мынада, себебі сол күйінде қалса, көпіршік қайта-қайта пайда болады. Бір жерге бірнеше рет көпіршік шыққанда тері бірте-бірте қалыңдап, жарылып, созылмалы экземаға айналуы да мүмкін. Мұндай жағдайда қалпына келу уақыты да ұзарады, күтім жақсы жасалмаса белгілер бірнеше айдан одан да ұзаққа созылып, көтеріліп-басылып жүруі мүмкін.

Сондықтан дисгидротикалық экземада бір ғана өткір кезеңдегі көпіршікті басудан гөрі, қайталануды тудыратын факторларды бірге бақылап отыру әлдеқайда маңызды.

Дисгидротикалық экземаны қалай емдейді?

Емдеудің бірінші таңдауы жергілікті стероидты жақпамай. Ол қабыну реакциясының өзін басып, сұйықтықтың сыздауын азайтады және көпіршік үлкеймей тұрып тыныштандыру рөлін атқарады.

Көпіршік керілген, қышыну қатты бастапқы кезеңде салқын дымқыл орамалмен суық компресс жасау пайдалы. Себебі бұл қан тамырларын тарылтып, қабыну заттарының сол жерге жиналуын азайтады.

Белгілер қатты болып, жиі қайталанса, ультракүлгін сәуле арқылы жүргізілетін фототерапия да қолданылады. Ультракүлгін сәуле теріндегі шамадан тыс сезімтал иммундық реакцияны бірте-бірте басады, ал нәтиже алу үшін әдетте бірнеше аптадан 20 аптаға дейін тұрақты бару қажет деп хабарланады. Өте ауыр жағдайда қысқа мерзімге ішетін стероидты қосымша қолданады, бірақ бұл ұзақ мерзімге қолданылатын әдіс емес.

Қайталануды азайтатын күнделікті күтім

Дисгидротикалық экземада емдеу қаншалықты маңызды болса, күнделікті күтім де қайталану жиілігін соғұрлым анықтайды. Мына әдеттердің пайдалы екені айтылады.

• Никель көп қосылған әшекейлерге, белбеу тоғасына, тиынға тікелей қол тигізуді азайтыңыз. Жанасу азайса, иммундық жүйенің жауап беретін себебі де кемиді.
• Қолды жуғаннан кейін бірден ылғал жаққышты жағып қорғаныш қабатын толықтырыңыз. Ылғалдың кебуі кезінде терінің одан сайын құрғап кету уақытын қысқарту басты нәрсе.
• Ыдыс жуу немесе тазалау кезінде жұмсақ жуғыш зат қолданып, қолғап киіңіз. Жуғыш зат құрамының қатпарлы қабаттың липидін шайып кету уақытын қысқартады.
• Аяқ саңырауқұлағы қатар болса, оны да емдеп жүріңіз. Бұл алыстағы иммундық реакцияның тетігін түбегейлі жоятын әдіс.
• Стресс күшейген кезеңде қолды әдеттегіден гөрі жиірек ылғалдандырып, тітіркенуден аулақ болуға көбірек көңіл бөліңіз. Ол кезде қорғаныш қабаты әлсіреп тұратындықтан, кішкентай тітіркенуге де жауап тез шығады.

Мұндай күтім көпіршікті түбегейлі жоямайды, керісінше қайталануға дейінгі уақытты ұзартып, қатты таралуға жол бермейді. Тез жазылуды күтуден гөрі, тұрақты күтім жасау түптеп келгенде ыңғайлырақ қол сыйлайды.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).