Ұзақ уақыт қызарып, қатты қалатын күйік тыртығы: лазермен бедерін тегістейтін емнің қағидасы мен бастау шарттары

Ауыр күйік алғаннан кейін жара ерте ме, кеш пе жазылады. Бірақ сол орын тегіс қалпына келмей, қызарып, қалыңдап шығып тұрған күйінде бірнеше ай, тіпті кейде бірнеше жылға дейін сақталып қалады. Неге дәл күйік іздері осылай қасарысып қалады?

Себебі жараның жазылу тәсілінің өзінде жатыр. Соңғы кезде осы қатып қалған бедерді лазер арқылы қайта жұмсартатын ем кеңінен қолданылады. Тыртық неліктен осылай пайда болатынынан бастап, лазердің оны қалай өзгертетініне дейін ретімен қарастырайық.

Күйік тыртығы неге әсіресе қызарып, қатты қалады?

Тері жарақаттанғанда, дене сол жерді жабу үшін коллаген өндіре бастайды. Коллаген деп теріні ұстап тұратын бағанадай ақуызды атайды. Жара таяз болса, дене осы бағаналарды тек қажетінше ғана тұрғызып қояды.

Ал күйік басқаша. Зақым терең әрі кең болғандықтан, дене қауіп сезініп, коллагенді әлдеқайда көп, әрі асығыс мөлшерде шығарады. Мәселе мынада: бұл коллаген тегіс орналаспай, шатасқан жіп орамындай түйіліп үйіледі. Осылай түйілген жер қалыңдап, қатайып шығып тұратыны гипертрофиялық тыртық (hypertrophic scar, жара орнында қалың болып көтеріліп шығатын тыртық) деп аталады.

Қызару басқа себептен пайда болады. Жара жазылу барысында сол жерде жаңа қантамырлар көптеп өседі. Бұл зақымдалған тінге қоректік зат пен оттегіні тез жеткізуге тырысқан дененің реакциясы. Осы тамырлар тері бетіне жақын шоғырланғандықтан, тыртық ұзақ уақыт қызарып көрінеді.

Коллаген реттелмей, үздіксіз үйіліп қалатынының нағыз себебі неде?

Қалыпты жарада коллаген қажетінше жиналғаннан кейін, MMP (matrix metalloproteinase, артық коллагенді қиятын фермент) деген қайшы іске кіріседі де, қалған артық бөлікті қиып тастайды. Бағана тұрғызатын жұмысшы мен сол бағананың керексіз жерін қиятын қайшы жұп болып теңгерім сақтайды десе де болады.

Бірақ күйіктей зақым үлкен болса, бұл қайшылау үлгермей қалады. Коллаген жасалу жылдамдығы қию жылдамдығынан үнемі озып отырады да, реттелмеген коллаген сол жерде тұрып қалады. Нәтижесі ұзаққа созылатын қалың әрі қатты тыртық.

Уақыт өткен сайын бұл тыртық бірте-бірте қатая береді. Түйілген коллаген шоғыры бағытсыз шатасып жатқандықтан, тері өзінің табиғи серпімділігін жоғалтады, ал буын маңында болса, қимылды тартып тұратын контрактураға (қимылды шектейтіндей тері керіліп қалу жағдайы) дейін апаруы мүмкін.

Фракциялық лазер бұл бедерді қалай қайта тегістейді?

Фракциялық лазер (fractional laser, лазер сәулесін ұсақ нүктелерге бөліп жіберу тәсілі) теріні бір мезгілде түгел күйдірмейді. Оның орнына өте кішкентай нүктелер бойынша ұсақ саңылаулар жасайды. Бұл түйіліп қалған қамырды тығыз тесіп, қайта илеуге ұқсайды.

Осылай әдейі жасалған ұсақ зақым орнында дене қайта жаңару реакциясын қоздырады. Бұл кезде жаңадан жасалатын коллаген алғашқы күйіктегідей асығыс түйілмей, біршама тегіс бағытта орналасады. Бұрын шатасып жатқан коллаген шоғыры да осы жаңару барысында қайта реттеледі де, бұдырлы болған тыртық беті бірте-бірте тегістеліп, бедері жұмсарады.

Лазер негізінен екі түрге бөлінеді. Тері бетін толығымен күйдіріп кетіретін абляциялық түрі (ablative, көбіне CO2, Er:YAG) және бетін сақтап, тек астыңғы қабатқа ғана жылу зақымын беретін абляциялық емес түрі (non-ablative). Абляциялық түрдің әсері күшті болғанымен, қалпына келу мерзімі ұзағырақ керек, ал абляциялық емес түрде қалпына келу тез болса да, 5 пен 8 рет аралығында ем қажет болады. Тыртықтың қалыңдығы мен орнына, қалпына келу үшін бөлінген уақытқа қарай екеуінің біреуін таңдайды немесе қосарлап та қолданады.

Қантамырлық лазер қызаруды қандай қағидамен азайтады?

Бедерді тегістеу мен қызаруды азайту екі бөлек мәселе. Себебі бедердің бұдырлығы коллагеннің орналасу тәртібіне байланысты болса, қызару астында шоғырланған қантамырларға байланысты. Сондықтан қызаруға арнап қантамырды нысанаға алатын жеке лазер қолданылады.

Соның ең танымалы, қантамырлық лазер (pulsed dye laser, қан тамырындағы гемоглобинге жақсы сіңетін толқын ұзындығындағы жарық шығаратын лазер). Бұл лазер гемоглобин деп аталатын қанның қызыл бояуышына таңдамалы түрде сіңетін толқын ұзындығын пайдаланады. Сондықтан жарық терінің қалыңдығынан өтіп кірсе де, айналасындағы тінге дерлік тимейді, тек тамыр ішіндегі гемоглобин ғана жылу алып, сол тамырды бітеп тастайды.

Мұндай тәсіл таңдамалы фототермолиз (тек қалаған нысананы ғана таңдап, жылумен зақымдау қағидасы) деп аталады. Бұл нысана болмағанды тимей өтіп, тек нысананы ғана дәл соғатын мергенге ұқсайды. Осы қағида арқылы тыртық бетінде шоғырланған қалыпсыз тамырлар азаяды да, қызарып көрінген тыртық бірте-бірте өзінің табиғи тері түсіне жақындай береді.

Емді қашан бастаған дұрыс?

Бұрын тыртық толық жазылып, түсі мен қалыңдығы белгілі дәрежеде тұрақталғаннан кейін ғана лазерді бастау жиі кездесетін. Бірақ соңғы кезде тыртық әлі қызарып, қалыңдап жатқан ерте кезеңде, яғни жара жазылған бойда, 2 ай мен 6 ай аралығында лазерді бастайтын ерте араласу тәсілі бірте-бірте орныға түсуде.

Себебі коллаген қарқынды жиналып жатқан кезде араласса, кейінірек қатайып қалған тыртықты жұмсарту жасаудан гөрі бедерді тегістеу жеңілірек болатыны туралы деректер бар. Дегенмен жара толық жабылмаған кезде инфекция қаупі бар болғандықтан, тері беті жазылғанын анықтағаннан кейін ғана бастайды.

Неше рет қабылдау керек, және неге назар аудару керек?

• Тыртықтың қалыңдығы мен көлемі: жұқа әрі тар тыртық аз реттің өзінде-ақ жұмсарады, ал кең әрі қалың аймақта коллаген соғұрлым көп жиналғандықтан, 5 пен 8 сеансқа бөліп емдеу керек.
• Ем аралығы: әдетте 4 пен 6 апта аралығында өткізіледі. Лазермен қоздырғаннан кейін жаңа коллагеннің қайта реттелуіне сол шамада уақыт керек болғандықтан, тым жиі жасаса, тері керісінше қалпына келуге үлгермей қалады.
• Жалпы ем саны: көбіне 3 пен 6 реттен бастап негіз ретінде алынады. Себебі бір рет лазер жасаумен түйілген коллаген бірден реттелмейді, әр сеанс сайын бедер бірте-бірте тегістеле береді.
• Тері түсі мен күйік орны: тері түсі қалың болған сайын лазер жылуы бояуышқа да әсер етіп, керісінше дақ қалдыруы мүмкін болғандықтан, толқын ұзындығы мен қуатын мұқият реттеу қажет. Қол немесе буын сияқты қимылы көп жерлерде контрактураны болдырмау үшін емді ертерек әрі белсенді түрде жасайтын жағдай жиі кездеседі.

Фракциялық лазер мен қантамырлық лазер шешетін мәселе әртүрлі болғандықтан, екеуін қатар жүргізу де жиі кездеседі. Бірі бедер мен қалыңдықты, екіншісі қызаруды алатындай етіп рөл бөліседі десе де болады.

Нені ескерген жөн?

Лазерден кейін 3 пен 7 күндей ісіну мен қызару қалуы мүмкін, ал абляциялық түрін қолданғанда қабыршақ пайда болып, түсіп қалатын қалпына келу кезеңі 7 пен 14 күндей қажет болады. Осы кезеңде күн сәулесінен мұқият қорғану керек, себебі жаңа ғана жаңарып жатқан тері тітіркенуге сезімтал болғандықтан дақ қалуы оңай.

Сондай-ақ күйік тыртығы бір рет ем жасаумен толығымен жоғалып кетуден гөрі, 3 пен 6 реттен астам сеанс бойы бірте-бірте бозарып, жұмсарып жақсаратын жағдай жиі кездеседі. Тыртықтың жай-күйін, орналасқан жерін және тері түрін жинақтап ем жоспарын құру маңызды, әрі күйік тыртығын емдеу тәжірибесі бар маманмен бірге емнің қарқынын реттеу қауіпсіз.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).