Безеудің себебі және пайда болу процесі, тері майы, қабыршақ және қабыну

Айнаға қарап тұрғанда иекте немесе маңдайда кенеттен шыққан безеуді байқасаңыз, көбіміз алдымен ренжіп қаламыз. Кеше ғана таза болған теріде неге дәл қазір безеу шыққанын түсіну қиын. Шындығында безеу бір күнде пайда болмайды. Тері саңылауының ішінде 2-ден 8 аптаға дейін бірнеше кезең бірінен соң бірі жинақталады, ал нәтижесі тек терінің бетінде көрінеді.

Бұл өзгерістің негізі төрт нәрседе жатыр: тері майының шамадан тыс бөлінуі, өлі жасушалардың уақтылы кетпей жиналуы, безеу бактериясы деп аталатын микробтың сол жерде көбеюі және соның салдарынан пайда болатын қабыну. Осы төрт себептің бір-бірімен қалай байланысатынын, әрқайсысының саңылау ішінде нақты қандай рөл атқаратынын ретімен қарастырамыз.

Безеу неге тері майынан басталады?

Тері майы негізінен теріні қорғайтын зат. Ол тері бетінде жұқа қабат жасап, ылғалдың булануына жол бермейді және теріні сыртқы тітіркендіргіштерден сақтайды. Мәселе мынада, осы майды өндіретін май бездері белгілі бір сигналдарға өте сезімтал болады.

Соның ішіндегі басты сигнал, андроген деп аталатын ер адам гормоны тобы. Андроген ер адамдар мен әйелдердің де денесінде түзіледі, ал бұл гормон май безіндегі рецепторға байланысқанда без ұлғайып, тері майының өндірісі артады. Жеткіншек шағында безеудің кенеттен көбеюінің, ай сайынғы циклге қарай иек аймағындағы безеудің құбылмалы болуының себебі осында. Дене ішіндегі гормон тепе-теңдігі өзгерген сәтте май бездері бірден жауап береді.

Тері майының көбеюі ғана емес, оның құрамы да өзгереді. Май құрамындағы май қышқылдарының арақатынасы өзгеріп, май әдеттегіден жабысқақ әрі тотығуға бейім болады, ал осы жабысқақ май саңылау аузын бітейтін алғашқы материалға айналады.

Өлі жасушалар кеуекті қалай бітейді?

Тері үнемі ескі мүйізді жасушаларды тастап, оларды жаңа жасушалармен алмастырып отырады. Қалыпты жағдайда бұл жасушалар ұсақ бөлшектерге бөлініп, саңылаудан табиғи түрде шығып кетеді.

Ал безеуге бейім теріде осы процесс бұзылады. Саңылаудың ішкі қабырғасын құрайтын мүйізді жасушалар бір-біріне тым қатты жабысып, бөлшектенбей, үйінді болып жиналады. Бұл құбылысты саңылау кератинизациясының бұзылуы деп атайды, қарапайым тілмен айтқанда, ағын құбырын бітейтін шаш түйіні сияқты, мүйізді жасушалар саңылау ішінде жинала береді.

Оған алдында көбейген тері майы қосылса, жағдай одан сайын нашарлайды. Жабысқақ май мүйізді бөлшектерді бір-біріне жабыстырып, саңылау аузын мықтап бітейді. Осылай бітелген саңылауды комедон деп атайды, тері бетінде ақ болып көрінсе ақ безеу (whitehead), аузы ашылып тотығып қарайса қара нүкте (blackhead) деп аталады.

Бітелген кеуекте безеу бактериясы неге көбейеді?

Саңылау бітелгенде оның ішіне оттегі дерлік кірмейтін тұйық кеңістік пайда болады. Мұндай ортаны ерекше жақсы көретін бактерия дәл безеу бактериясы, ғылыми атауы Cutibacterium acnes.

Безеу бактериясы негізінен дені сау теріде де тұрақты түрде кездесетін микрофлора өкілі. Әдетте ешбір мәселе туғызбайды, бірақ оттегі жетіспейтін, тері майы деген қорек мол бітелген саңылау ішінде жағдай мүлде басқаша болады. Жақсы қорек пен қолайлы ортаға тап болған безеу бактериясы жылдам көбейе бастайды.

Мәселе, безеу бактериясы көбейген сайын бөлетін заттарда. Бұл бактерия тері майын ыдырату барысында теріні тітіркендіретін май қышқылдарының қалдықтарын шығарады, сонымен қатар дене иммундық жасушаларын шақыратын сигнал заттарын да бөліп шығарады. Иммундық жасушалар үшін бактерияның қалыптан тыс көбейгенін қауіп деп қабылдап, сол аймаққа жиналуы табиғи жауап. Дәл осы иммундық жауап көзге көрінетін қызарған, ісінген безеуге, яғни қабынуға әкеледі.

Қабынған безеуге айналу процесі

Бітелген саңылау, яғни комедон кезеңінде әлі қызарып ісінбейді және ауырмайды. Себебі бұл кезеңде тек тері майы мен мүйізді жасушалар жиналған, ал қабыну реакциясы толық басталмаған.

Мәселе, бітелген саңылау ішінде безеу бактериясы одан әрі көбейе берсе, саңылау қабырғасы бірте-бірте созылып, қысымға ұшырайды. Шарды үрлей берсе жұқарған жері жарылатыны сияқты, қысымға шыдамаған саңылау қабырғасы жіңішке жарылғанда, ішіндегі тері майы, бактерия және мүйізді қалдықтар айналадағы дерма тініне сыртқа шығады.

Осы сәттен бастап иммундық жасушалар нақты жиналып, сол аймақты қызартып ісіндіріп, ауырсыну сезілетін қабыну реакциясы басталады. Қабыну тек беткі қабатта тоқтаса, кішкентай папула немесе пустула болып қалады, ал терең қабатқа тарап кетсе, қатты әрі ауыратын түйін (нодула) немесе киста түрінде дамуы мүмкін.

Төрт фактор бір-бірімен қалай байланысады?

Осыған дейін баяндалған төрт кезең бір-бірінен бөлек оқиға емес, бір-бірін өршітетін тізбек сияқты байланысқан. Әр кезең келесі кезеңді ушықтыратын құрылым болғандықтан, тек бір буынды түзету арқылы да бүкіл процесс байқарлықтай өзгеруі мүмкін.

• Тері майы көбейгенде саңылау ішіндегі орта оттегіден кем, ылғалды болып, безеу бактериясы өсуге қолайлы жағдай өздігінен қалыптасады.
• Мүйізді жасушалар жиналып саңылау бітелгенде, тері майы мен бактериялар сыртқа шыға алмай сол жерде қалып, концентрациясы бірте-бірте жоғарылайды.
• Безеу бактериясы көбейгенде қабынуды тудыратын заттар да көбейеді, сондықтан бактерия саны бірдей болса да қабыну реакциясының ауқымы үлкейеді.
• Қабыну саңылау қабырғасын әлсіретіп, келесі тітіркенуде ол оңайырақ жарылып, кеңірек таралатын жаман шеңберді қалыптастырады.

Осы тізбекті құрылымға байланысты безеуді күту тек бір бағытты нысанаға алудан гөрі, тері майын реттеу, мүйізді жасушаларды тазарту және бактерияны басу шараларын бірге қарастыратын тәсіл кеңінен ұсынылады.

Ең алдымен не болады?

Дерматология зерттеулерінде ұзақ уақыт талқыланып келе жатқан сұрақ дәл осы кезектілік. Соңғы зерттеулер мүйізді жасушалардың жиналуы, яғни саңылау кератинизациясының бұзылуы, көзге көрінбейтін бастапқы кезеңнен-ақ басталуы мүмкін екеніне көбірек мән беруде.

Яғни тері майы көбеймей тұрып, сырт көзге ешбір белгісі жоқ саңылау ішінде де мүйізді жасушалардың бір-біріне жабысуы деген нәзік өзгеріс бұрыннан жүріп жатқан болуы мүмкін. Оған тері майының артуы мен гормон өзгерісі қабаттасқанда, көзге көрінетін безеуге айналады деп түсіндіріледі.

Дегенмен нақты клиникалық тәжірибеде қай фактор бірінші екенінен гөрі, қазіргі теріде қай фактор ең айқын екенін бақылаған тиімдірек. Себебі кейбіреулерде тері майы ерекше көп бөлінеді, кейбіреулерде мүйізді жасушалар оңай жабысады, ал кейбіреулердің қабыну реакциясы ерекше сезімтал болады.

Безеудің пішіні аймаққа қарай неге әртүрлі?

Бір адамның өзінде де маңдай, мұрын, иек және арқада безеу шығу сипаты әр түрлі болатыны жиі кездеседі. Себебі әр аймақтың май бездерінің көлемі мен тығыздығы, андроген рецепторларының сезімталдығы бірдей емес.

Маңдай мен мұрынды қамтитын Т-аймақта май бездері табиғи түрде ірі әрі тығыз орналасқандықтан, тері майының өндірісі басқа аймақтарға қарағанда көп болады. Ал иек пен ауыз айналасы гормон өзгерісіне ерекше сезімтал жауап беретіні жиі байқалады, сондықтан ай сайынғы цикл немесе стресс сияқты гормон құбылмалылығымен қатар безеу жиі шығады. Арқа мен кеуде сияқты дене аймақтарында май бездері ірі, ал саңылау құрылымы тар әрі терең болғандықтан, бір рет бітелсе қабыну терең қабатқа тез тарайтын ерекшелігі бар.

Осы қағидаға сай безеу күтімі

Осыған дейін қарастырылған төрт механизмді білгеннен кейін, жиі ұсынылатын безеуге күтім жасау әдістерінің неге дәл осылай әсер ететінін түсіну әлдеқайда жеңілдейді.

• Майды реттейтін жуу құралдары немесе құрамдастар саңылау ішіндегі тері майының мөлшерін азайтып, безеу бактериясының өсуіне қолайлы ортаны кемітеді.
• Мүйізді жасушаларды жұмсақ тазартатын күтім, жиналған жасушалар саңылауды бітемей тұрып, оларды алдын ала шығарып тастауға көмектеседі.
• Бактерия көбеюін тежейтін тәсілдер, әлдеқашан көбейген безеу бактериясының санын азайтып, қабыну реакциясы ұлғаймай тұрып процесті тоқтатады.

Осы үш тәсілдің әр түрлі нүктені нысанаға алатын себебі, безеудің бір ғана себептен емес, бірнеше механизмнің қабаттасуынан пайда болатын құбылыс болуында. Өз теріңізде қай механизм анағұрлым басым екеніне қарай басымдықты әр түрлі қоятыны табиғи тәсіл болып саналады.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).