Vitamin C bôi ngoài da rất dễ oxy hóa, vậy có thực sự hiệu quả với nám và độ đàn hồi da?

Serum vitamin C là sản phẩm quen thuộc đến mức ai từng chăm sóc da một chút cũng đã dùng qua ít nhất một lần. Người ta luôn nhắc đến nó với công dụng làm mờ nám và giúp da săn chắc hơn.

Nhưng cùng lúc đó, vitamin C cũng nổi tiếng là chất chỉ cần gặp không khí là đổi màu rất nhanh, và khi đó hiệu quả cũng giảm theo. Nói cách khác, hai câu chuyện thành phần tốt và khó bảo quản luôn đi kèm với nhau. Chính vì vậy khi chọn một chai serum, người ta không chỉ nhìn vào bảng thành phần mà còn để ý cả màu chai lẫn cách đóng gói. Dưới đây sẽ lần lượt giải thích vì sao vitamin C được cho là tốt với nám, và vì sao đây lại là hoạt chất khó chiều đến vậy.

Vì sao người ta nói vitamin C tốt cho nám và tàn nhang?

Khi da tiếp xúc với tia UV, các tế bào melanocyte sẽ sản sinh ra sắc tố melanin. Về bản chất, melanin là phản ứng phòng vệ giúp bảo vệ da khỏi tia UV, nhưng khi sắc tố này tích tụ tập trung ở một vùng, nó sẽ hiện ra thành nám hoặc tàn nhang.

Vitamin C được cho là can thiệp trực tiếp vào chính quá trình hình thành melanin, giúp sắc tố sinh ra ít hơn. Nó không xóa những vết nám đã có sẵn, mà thiên về việc làm chậm quá trình sắc tố trở nên đậm hơn. Đây cũng là lý do vì sao thường phải bôi đều đặn khoảng 8 đến 12 tuần thì mới bắt đầu thấy sự thay đổi rõ rệt.

Có thể hình dung việc tia UV tích lũy trên da giống như tiền gửi tích lũy dần trong tài khoản ngân hàng. Không phải cứ phơi nắng một lần là nám xuất hiện ngay, mà nó tích tụ từng chút một mỗi ngày, đến một lúc nào đó mới lộ ra thành sắc tố nhìn thấy được. Vì vậy, vitamin C cũng không phải bôi một ngày là xong, mà đóng vai trò làm chậm tốc độ tích lũy này mỗi ngày một chút.

Melanin được hình thành qua quá trình nào?

Nói đơn giản, quá trình tạo melanin là chuỗi phản ứng trong đó tyrosine, một loại axit amin, đi qua enzyme tyrosinase và trải qua nhiều bước để chuyển thành sắc tố màu đen. Tyrosinase đóng vai trò như chiếc chìa khóa khởi động cả quá trình này.

Enzyme này hoạt động càng mạnh thì melanin càng được tạo ra nhiều và nhanh. Khi tiếp xúc với tia UV, da sẽ phát tín hiệu khiến enzyme này hoạt động tích cực hơn, đó là lý do vào mùa hè hoặc khi hoạt động ngoài trời nhiều, sắc tố da thường có xu hướng đậm lên.

Nhiều người từng trải nghiệm cảnh đi biển chơi khoảng 3 đến 4 ngày trong kỳ nghỉ hè, nhưng da không đen sạm ngay lúc đó, mà phải khoảng 3 đến 7 ngày sau mới dần sẫm màu. Đó chính là lúc tyrosinase nhận được tín hiệu từ tia UV rồi mới bắt đầu hoạt động mạnh, dù có phần chậm trễ. Vì vậy, ngay cả sau khi đã tiếp xúc với tia UV, việc chăm sóc da sau đó vẫn có ý nghĩa trong việc ngăn sắc tố tiếp tục đậm thêm.

Vitamin C can thiệp vào đâu trong quá trình này để ngăn sắc tố?

Vitamin C, hay ascorbic acid, được ghi nhận có khả năng cản trở hoạt động của enzyme tyrosinase. Có thể hình dung như việc nhấn nhẹ vào công tắc của nhà máy sản xuất sắc tố để làm chậm tốc độ vận hành.

Bên cạnh đó, vitamin C còn được cho là có tác dụng khử, đưa những chất trung gian của melanin vốn đã bị oxy hóa và đang chuyển sang màu đậm trở lại thành dạng nhạt màu hơn. Có thể coi đây là việc giữ lại phản ứng đang trên đà đậm màu và kéo nó quay về hướng sáng hơn. Hai cơ chế này kết hợp với nhau, khi sử dụng đều đặn sẽ dần giúp tông da đều màu hơn và làm mờ nám theo thời gian.

Tác dụng chống oxy hóa cụ thể mang lại lợi ích gì cho da?

Khi da chịu các tác nhân như tia UV, bụi mịn hay căng thẳng, các gốc tự do, một loại phân tử không ổn định, sẽ gia tăng. Gốc tự do là phân tử bị mất đi một electron, nên nó có xu hướng cưỡng đoạt electron từ các mô bình thường xung quanh như màng tế bào hay collagen, gây ra tổn thương. Có thể hình dung đây như một phản ứng dây chuyền kiểu domino, liên tục lan sang các mô lân cận.

Vitamin C là chất chống oxy hóa hoạt động bằng cách chủ động nhường electron cho gốc tự do trước, từ đó chặn đứng phản ứng dây chuyền này. Nó giống như tấm khiên tự hy sinh bản thân để ngăn domino tiếp tục đổ. Khi gốc tự do được kiểm soát từ sớm như vậy, collagen và màng tế bào ít bị tổn thương hơn, và về lâu dài được cho là giúp làm chậm tốc độ lão hóa da do tia UV gây ra.

Chẳng hạn, không ít người từng trải qua cảm giác da nóng rát hoặc trở nên nhạy cảm bất thường sau khi ở ngoài trời từ 2 đến 3 tiếng trở lên. Đây cũng là hệ quả gần giống với việc gốc tự do tăng đột biến trong thời gian ngắn và kích thích tế bào da. Vì vậy, người ta thường khuyên nên bôi vitamin C trước khi ra nắng, để ngay khi gốc tự do vừa hình thành đã có sẵn lá chắn chặn lại, nhờ đó hiệu quả sẽ cao hơn.

Việc hỗ trợ tổng hợp collagen nghĩa là gì?

Collagen giống như những cây cột nâng đỡ da từ bên dưới. Những cây cột này càng dày đặc và chắc chắn thì da càng ít chảy xệ và giữ được độ đàn hồi. Tuy nhiên, collagen không tự nhiên hình thành hoàn chỉnh trong cơ thể, mà cần có sự hỗ trợ của một số enzyme nhất định.

Vitamin C đóng vai trò như đồng yếu tố, giúp các enzyme hoàn thiện collagen hoạt động đúng chức năng. Giống như chìa khóa phải khớp với ổ khóa thì cửa mới mở được, các enzyme tổng hợp collagen được cho là chỉ hoạt động bình thường khi có đủ vitamin C. Vì vậy, nếu thiếu vitamin C, collagen sẽ không được tổng hợp đầy đủ, còn khi được cung cấp đủ, quá trình sinh collagen được ghi nhận là diễn ra thuận lợi hơn.

Một ví dụ nổi tiếng là bệnh scurvy từng xuất hiện ở các thủy thủ thời xưa, khi họ phải lênh đênh trên biển hơn 3 tháng liền mà không có rau củ quả tươi để ăn, dẫn đến lợi bị lở loét và vết thương lâu lành. Nguyên nhân sâu xa cũng chính là do thiếu vitamin C khiến cơ thể không thể tổng hợp collagen đầy đủ. Vitamin C và collagen gắn bó với nhau chặt chẽ đến mức không thể tách rời, và việc bôi serum lên da cũng chính là cách ứng dụng nguyên lý này ngay trên bề mặt gương mặt.

Đồng thời, tác dụng chống oxy hóa đã nói ở trên cũng góp phần bảo vệ collagen. Gốc tự do làm cho enzyme MMP, loại enzyme đóng vai trò như chiếc kéo cắt collagen, hoạt động mạnh hơn, còn khi vitamin C giúp giảm gốc tự do thì hoạt động cắt phá này cũng giảm theo. Nói cách khác, vitamin C hỗ trợ collagen theo cả hai hướng, vừa giúp xây dựng mới, vừa hạn chế bị phá hủy.

Vậy tại sao vitamin C lại dễ bị oxy hóa đến vậy?

Đến đây có thể thấy vitamin C là hoạt chất rất tốt, nhưng vấn đề nằm ở chỗ nó lại cực kỳ kém bền về mặt hóa học. Vitamin C, chính xác hơn là L-ascorbic acid, có đặc tính là khi gặp oxy, ánh sáng hoặc nhiệt, nó sẽ tự mất electron và chuyển hóa thành chất khác.

Sự biến đổi này chính là quá trình oxy hóa. Chắc hẳn nhiều người từng thấy serum ban đầu trong suốt, sau một thời gian ngả sang vàng, rồi càng để lâu càng chuyển sang nâu, đó chính là dấu hiệu quá trình oxy hóa đang diễn ra. Trớ trêu thay, chính nhờ đặc tính dễ nhường electron cho gốc tự do mà vitamin C mới phát huy tác dụng chống oxy hóa, nhưng cũng chính đặc tính đó lại khiến nó dễ dàng phản ứng với oxy trong không khí. Điểm mạnh đóng vai trò lá chắn hóa ra cũng chính là điểm yếu khiến bản thân nó nhanh chóng bị tiêu hao.

Việc miếng táo hay lát chanh cắt ra để lâu bị chuyển sang màu nâu cũng theo đúng nguyên lý này. Vitamin C có trong trái cây gặp không khí sẽ bị oxy hóa và đổi màu, và điều tương tự cũng đang diễn ra bên trong chai serum, chỉ là với tốc độ chậm hơn. Vì vậy, chỉ cần mở nắp đóng nắp thường xuyên, hoặc đặt chai serum ở bàn trang điểm có ánh nắng chiếu vào, tốc độ oxy hóa cũng có thể tăng lên rõ rệt.

Nếu tiếp tục dùng vitamin C đã bị oxy hóa thì có sao không?

Vitamin C sau khi đã bị oxy hóa được ghi nhận là mất phần lớn khả năng chống oxy hóa lẫn tác dụng làm sáng da ban đầu. Nói cách khác, việc bôi nó lên da lúc này gần giống như bôi nước lã không còn tác dụng gì. Không chỉ vậy, một số nghiên cứu còn cho thấy các sản phẩm phụ sinh ra trong quá trình oxy hóa có thể gây kích ứng ngược lại cho da, vì vậy khi sản phẩm đổi màu rõ rệt, tốt nhất nên ngừng sử dụng.

Chính vì lý do đó, các nhà sản xuất đã áp dụng ba cách khác nhau để hạn chế vấn đề oxy hóa này.

• Đóng chai thủy tinh tối màu hoặc bao bì kín khí: nhằm giảm tối đa việc tiếp xúc với ánh sáng và không khí, giúp trì hoãn thời điểm bắt đầu quá trình oxy hóa.
• Bào chế dưới dạng dẫn xuất ổn định: các dẫn xuất như Ascorbyl Glucoside hay Magnesium Ascorbyl Phosphate được thiết kế với cấu trúc thay đổi nhẹ để giảm khả năng phản ứng với oxy.
• Đóng gói dạng nhỏ, chia liều: giúp giảm số lần và thời gian tiếp xúc với không khí sau khi mở nắp, để sản phẩm chưa kịp bị oxy hóa nhiều đã dùng hết.

Nên chọn nồng độ và dạng bào chế theo tiêu chí nào?

L-ascorbic acid ở dạng nguyên chất được ghi nhận là hấp thu tốt và có tác dụng mạnh, nhưng đi kèm với đó cũng là tốc độ oxy hóa nhanh và khả năng gây kích ứng tương đối cao hơn. Nồng độ từ 10 đến 20% thường được nhắc đến như điểm cân bằng giữa hiệu quả và mức độ kích ứng, và theo các báo cáo, nồng độ càng cao không đồng nghĩa với việc càng tốt.

Với làn da nhạy cảm, dạng dẫn xuất đã nói ở trên có thể là lựa chọn thay thế phù hợp. Dạng dẫn xuất sau khi thấm vào da sẽ được các enzyme trong cơ thể chuyển hóa dần dần thành vitamin C nguyên chất, nên tuy hiệu quả đến chậm hơn nhưng lại được cho là an toàn và ít gây kích ứng hơn. Chẳng hạn, nếu da vốn nhạy cảm mà ngay từ đầu đã dùng vitamin C nguyên chất nồng độ cao 20%, da có thể châm chích hoặc ửng đỏ. Trong trường hợp này, cách an toàn hơn là bắt đầu với nồng độ thấp hoặc dạng dẫn xuất để theo dõi phản ứng của da, sau đó mới tăng dần nồng độ.

Dù dùng dạng nào, việc bôi kem chống nắng cùng vào buổi sáng luôn được nhấn mạnh là yếu tố quan trọng để phát huy trọn vẹn tác dụng chống oxy hóa. Vì vitamin C là hoạt chất ngăn chặn gốc tự do ngay trước khi chúng hình thành, nên việc kết hợp chăm sóc vào khung giờ thường xuyên tiếp xúc với tia UV là điều hợp lý. Ngược lại, nếu chỉ bôi vitamin C mà bỏ qua kem chống nắng, thì cũng giống như cầm sẵn khiên trong tay nhưng lại không bước ra trận, hiệu quả thu được chưa đến một nửa.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).