Axit tranexamic vốn là thuốc cầm máu, cơ chế làm mờ nám khi uống và bôi khác nhau thế nào?

Nghe đến cái tên axit tranexamic, phần lớn mọi người đều thấy xa lạ. Nhưng thật ra hoạt chất này đã được dùng từ lâu ở một lĩnh vực chẳng liên quan gì đến làm đẹp. Kể từ khi được công bố lần đầu tại Nhật Bản năm 1962, suốt hơn 60 năm qua, đây là thuốc cầm máu quen thuộc trong bệnh viện, dùng để giảm chảy máu sau phẫu thuật hoặc kiểm soát tình trạng ra máu kinh nhiều ở phụ nữ.

Câu chuyện chỉ rẽ hướng khi người ta tình cờ nhận ra những bệnh nhân dùng thuốc cầm máu này lại có vết nám mờ đi. Một chất giúp máu ngừng chảy thì liên quan gì đến sắc tố trên mặt? Chỉ cần hiểu được sợi dây kết nối đó, lý do axit tranexamic được dùng để trị nám sẽ trở nên dễ hiểu.

Nám có đơn thuần chỉ là chuyện sắc tố?

Nhiều người mặc định nám chỉ là tình trạng melanin tích tụ quá nhiều. Nhưng nếu nhìn kỹ vào làn da bị nám, sẽ thấy vấn đề không chỉ nằm ở melanin.

Ở vùng da nám, tế bào hắc tố, tức tế bào tạo ra melanin, trở nên nhạy cảm bất thường. Khi tia UV, nội tiết tố nữ và nhiệt độ cùng tác động một lúc, tế bào hắc tố sẽ liên tục nhận tín hiệu phải tạo thêm sắc tố. Không chỉ vậy, nhiều nghiên cứu còn ghi nhận vùng da nám có mạch máu nhiều hơn và hoạt động mạnh hơn hẳn so với da bình thường. Nói cách khác, tín hiệu tạo sắc tố và phản ứng mạch máu là hai yếu tố đan xen nhau, tạo nên bản chất thật sự của nám.

Có thể ví nám giống một đốm lửa nhỏ chưa bao giờ tắt hẳn trong da. Lửa còn cháy thì khói, tức sắc tố, vẫn bốc lên, mà nhiệt độ xung quanh, tức phản ứng mạch máu, cũng tăng theo. Vì vậy chỉ lau khói mà không dập lửa thì chẳng bao lâu sau nám lại sậm màu trở lại.

Đây chính là lý do axit tranexamic được chú ý. Nhiều nghiên cứu đã xác nhận hoạt chất này có thể tác động lên cả hai con đường trên cùng một lúc.

Vì sao có thể kìm hãm tín hiệu sản sinh melanin?

Trong cơ thể có một loại enzyme tên là plasmin. Vốn dĩ enzyme này có nhiệm vụ làm tan cục máu đông, nhưng nó cũng âm thầm hoạt động ở tầng biểu bì của da. Vấn đề là plasmin còn đảm nhận thêm một việc khác ngay tại đây.

Plasmin kích thích tế bào sừng sản sinh ra các chất làm hoạt hóa tế bào hắc tố. Có thể hình dung plasmin như một người đưa tin, chuyên chạy đến báo với tế bào hắc tố rằng hãy tạo thêm sắc tố. Khi da tiếp xúc với tia UV hoặc bị kích ứng, người đưa tin này hoạt động càng nhiều, kéo theo lượng melanin sản sinh ra cũng tăng lên, khiến nám đậm hơn.

Axit tranexamic chặn đứng ngay bước đầu tiên hình thành plasmin. Plasmin chỉ được tạo ra khi plasminogen được hoạt hóa, và axit tranexamic can thiệp đúng vào công đoạn hoạt hóa này, làm giảm lượng plasmin ngay từ gốc. Số lượng người đưa tin giảm xuống thì tín hiệu kích thích truyền đến tế bào hắc tố cũng giảm theo. Tín hiệu yếu đi, lượng melanin mới được tạo ra tự nhiên cũng ít hơn.

Chẳng hạn, nhiều người thấy nám đậm rõ rệt vào ngày hôm sau sau một ngày dài phơi nắng ở biển, và điều này có thể giải thích bằng việc tia UV làm tăng hoạt động của plasmin trong da, khiến số lượng người đưa tin bỗng tăng vọt. Người đưa tin càng đông, tín hiệu kích thích truyền đến tế bào hắc tố cũng càng mạnh.

Vì sao yếu tố mạch máu cũng cần được điều chỉnh song song?

Như đã nói ở trên, vùng da nám có mạch máu hoạt động khá mạnh. Những mạch máu này không đơn thuần là đường dẫn máu đến da, mà bản thân tế bào mạch máu còn tiết ra các chất kích thích chính tế bào hắc tố xung quanh. Tiêu biểu là tín hiệu ra lệnh hình thành mạch máu mới và tín hiệu làm co mạch.

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận các chất này xuất hiện nhiều hơn ở vùng da nám. Tín hiệu từ mạch máu càng tăng thì tế bào hắc tố càng bị kích thích nhiều hơn theo đúng cơ chế đó. Trong quá trình làm giảm plasmin, axit tranexamic cũng được báo cáo là có tác dụng ức chế luôn cả những tín hiệu kích thích mạch máu này.

Nhiều người cảm nhận rõ nám nổi lên đậm hơn khi mặt hơi ửng đỏ hoặc nóng bừng, và điều này cũng có thể lý giải bằng việc tín hiệu từ mạch máu tăng lên kéo theo tế bào hắc tố bị kích thích theo. Đây cũng là lý do lời khuyên tránh nóng bừng hay kích ứng luôn đi kèm khi chăm sóc nám.

Nếu chỉ nhìn nám như một vấn đề sắc tố đơn thuần thì coi như mới giải quyết được một nửa câu chuyện. Điểm khác biệt của axit tranexamic so với các hoạt chất làm sáng da truyền thống nằm ở chỗ nó kìm hãm cùng lúc cả tín hiệu tạo sắc tố lẫn tín hiệu kích thích mạch máu.

Vì sao dạng uống và dạng bôi lại cho hiệu quả khác nhau?

Axit tranexamic được dùng cả ở dạng uống lẫn dạng bôi, nhưng con đường đến được với làn da của hai dạng này hoàn toàn khác nhau.

Axit tranexamic dạng uống đi qua đường tiêu hóa, được hấp thu vào máu rồi lưu thông khắp cơ thể trước khi đến da. Nhờ theo đường máu, hoạt chất được phân bố đều khắp mặt, kể cả những vùng nám mờ nhạt khó nhận thấy. Cũng vì vậy mà nhiều báo cáo cho thấy hiệu quả của dạng uống thường rõ rệt hơn.

Ngược lại, axit tranexamic dạng bôi phải thấm từ bề mặt da xuống tận lớp trung bì, nhưng vì phân tử của nó khá lớn và ưa nước nên rất khó xuyên qua lớp sừng một cách đơn giản. Có thể ví như đang cố đẩy một món đồ nội thất cồng kềnh qua khe cửa hẹp. Thay vì cố sức đẩy cửa, cách khôn ngoan hơn là nới rộng khe cửa hoặc mở thêm một lối đi khác. Chính vì thế, các sản phẩm dạng bôi thường phối hợp thêm thành phần hỗ trợ thẩm thấu, hoặc kết hợp với các thủ thuật tạo vi kênh trên da như microneedling để phát huy hiệu quả tốt hơn. Bù lại, vì không lan tỏa khắp cơ thể mà chỉ tác động tại chỗ bôi, nên nguy cơ tác dụng phụ toàn thân của dạng bôi tương đối thấp hơn.

Vì sao lại thường kết hợp với các hoạt chất làm sáng da khác?

Hydroquinone hay niacinamide hoạt động bằng cách ức chế trực tiếp enzyme tham gia vào quá trình tạo melanin. Trong khi đó, axit tranexamic tác động ở bước sớm hơn, tức là làm giảm chính tín hiệu kích thích truyền đến tế bào hắc tố để yêu cầu tạo sắc tố.

Vì hai hoạt chất này tác động vào những điểm khác nhau, nhiều chuyên gia cho rằng kết hợp cả hai sẽ giúp kìm hãm quá trình tạo sắc tố từ nhiều con đường cùng lúc. Đây cũng là lý do trong thực tế điều trị da liễu, axit tranexamic thường được kê đơn hoặc phối hợp cùng các hoạt chất làm sáng da khác.

Có thể ví hydroquinone hay niacinamide như đang làm chậm chiếc máy lắp ráp sắc tố trong nhà máy, còn axit tranexamic thì giống như đang cắt giảm tín hiệu đặt nguyên liệu gửi đến nhà máy đó. Khi cả tín hiệu đặt hàng lẫn tốc độ lắp ráp cùng chậm lại, lượng sắc tố cuối cùng được tạo ra sẽ giảm nhiều hơn so với việc chỉ can thiệp vào một khâu duy nhất.

Nếu chỉ dùng một hoạt chất duy nhất trong 3 đến 4 tháng trở lên, có những trường hợp da dần thích nghi khiến cảm giác hiệu quả chững lại. Khi kết hợp các hoạt chất tác động vào những điểm khác nhau, luôn còn một con đường khác vẫn tiếp tục hoạt động ngay cả trong giai đoạn chững này, đó cũng là một trong những lý do việc phối hợp thường được khuyến khích.

Cần lưu ý những điều gì?

Vì axit tranexamic vốn là thuốc ức chế enzyme làm tan cục máu đông, nên hiểu theo chiều ngược lại, nó có thể khiến cán cân đông máu của cơ thể nghiêng nhẹ về phía dễ đông hơn bình thường. Vì vậy những điểm dưới đây cần được lưu ý kỹ.

• Những người từng bị huyết khối hoặc mắc bệnh có nguy cơ huyết khối cao cần trao đổi kỹ với bác sĩ trước khi dùng thuốc. Vì đây là thuốc ức chế cơ chế làm tan cục máu đông, nên nếu đã có xu hướng dễ hình thành huyết khối, nguy cơ có thể tăng thêm. Chẳng hạn, người từng bị huyết khối tĩnh mạch chân trước đây, nếu khả năng tự làm tan huyết khối của cơ thể bị suy yếu, nguy cơ tái phát có thể tăng lên, nên tuyệt đối không tự ý dùng thuốc khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.
• Nếu đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai, quyết định dùng thuốc cần do bác sĩ đưa ra. Đây là giai đoạn nội tiết tố thay đổi nhiều, nên việc sử dụng thuốc cần được xác nhận riêng cho từng trường hợp.
• Khi uống, có thể gặp các triệu chứng đường tiêu hóa như xót ruột hoặc khó tiêu. Nhiều báo cáo cho thấy uống sau bữa ăn giúp giảm bớt tình trạng này.
• Dạng bôi tương đối an toàn với toàn thân hơn, nhưng khi kết hợp với microneedling hoặc các thủ thuật khác, vùng da điều trị có thể tạm thời bị kích ứng hoặc ửng đỏ, nên cần chăm sóc kỹ trước và sau khi thực hiện.

Nám có đặc điểm là dễ đậm trở lại khi tiếp xúc tia UV hoặc khi nội tiết tố thay đổi, nên dù dùng axit tranexamic, việc chống nắng đều đặn vẫn luôn được khuyến khích song song. Thay vì trông chờ một hoạt chất giải quyết trọn vẹn mọi thứ, cách tiếp cận kết hợp giữa thuốc kìm hãm tín hiệu và thói quen sống giảm kích ứng vẫn là hướng đi thường được khuyến nghị trong thực tế điều trị.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).