Asid Traneksamik untuk Melasma: Beza Ubat Makan dan Sapuan

Kebanyakan orang rasa pelik bila dengar nama tranexamic acid buat kali pertama. Tapi sebenarnya bahan ini asalnya langsung tiada kaitan dengan kecantikan. Sejak pertama kali diperkenalkan di Jepun pada 1962, selama lebih 60 tahun ubat ini digunakan di hospital sebagai ubat hentikan pendarahan, sama ada untuk mengurangkan pendarahan selepas pembedahan atau mengawal haid yang berlebihan pada wanita.

Kisah ini mula berubah apabila pesakit yang mengambil ubat hentikan pendarahan ini secara tidak sengaja didapati melasma mereka semakin pudar. Kenapa bahan yang menghentikan pendarahan boleh ada kaitan dengan pigmentasi wajah? Bila kita telusuri hubungan ini, sebab tranexamic acid digunakan untuk melasma pun jadi lebih mudah difahami.

Kenapa melasma bukan masalah pigmen semata?

Ramai yang menganggap melasma hanyalah penumpukan pigmen melanin semata-mata. Tapi bila kita perhatikan kulit yang mengalami melasma dengan lebih teliti, kita akan dapati masalahnya bukan sekadar melanin sahaja.

Kawasan melasma adalah kawasan di mana melanosit, iaitu sel yang menghasilkan melanin, bertindak balas dengan cara yang luar biasa sensitif. Apabila faktor seperti sinaran UV, hormon wanita dan rangsangan haba bertindih bersama, melanosit menerima isyarat untuk terus menghasilkan lebih banyak pigmen. Selain itu, kajian turut melaporkan bahawa kulit di kawasan melasma mempunyai lebih banyak saluran darah dan lebih aktif berbanding kulit normal. Jadi hakikat sebenar melasma ialah gabungan dua perkara, isyarat pembentukan pigmen dan tindak balas saluran darah yang saling berkait.

Kalau nak diibaratkan, melasma ini seperti bara api kecil yang tidak pernah benar-benar padam di dalam kulit. Selagi ada bara, asap (pigmen) akan terus keluar, dan suhu sekeliling (tindak balas saluran darah) turut naik sekali. Itulah sebabnya kalau kita cuma lap asapnya sahaja, warna gelap itu selalunya kembali muncul tak lama kemudian.

Di sinilah sebab tranexamic acid mendapat perhatian. Beberapa kajian mengesahkan bahawa bahan ini mampu bertindak pada kedua-dua laluan tersebut sekali gus.

Bagaimana asid traneksamik menyekat isyarat melanin?

Badan kita mempunyai enzim bernama plasmin. Enzim ini pada asalnya berfungsi untuk melarutkan bekuan darah, tetapi ia juga sentiasa aktif dalam kadar kecil di lapisan epidermis kulit. Masalahnya, plasmin ini turut menjalankan satu lagi tugas di dalam kulit.

Plasmin merangsang keratinosit untuk menghasilkan bahan-bahan yang mengaktifkan melanosit. Kalau nak diringkaskan, plasmin ini bertindak seperti utusan yang menyampaikan mesej kepada melanosit supaya hasilkan lebih banyak pigmen. Apabila kulit terdedah kepada sinaran UV atau sebarang rangsangan, aktiviti utusan ini meningkat, lalu pengeluaran melanin turut bertambah dan melasma jadi lebih gelap.

Tranexamic acid bertindak menghalang peringkat pertama pembentukan plasmin ini. Plasmin hanya terbentuk apabila satu bahan bernama plasminogen diaktifkan, dan tranexamic acid campur tangan dalam proses pengaktifan tersebut, lalu mengurangkan jumlah plasmin itu sendiri. Bila bilangan utusan berkurang, isyarat rangsangan yang sampai kepada melanosit turut berkurang. Apabila isyarat ini melemah, jumlah melanin baharu yang terhasil juga akan berkurang secara semula jadi.

Contohnya, ramai yang perasan melasma mereka nampak lebih gelap pada keesokan hari selepas seharian terdedah kepada matahari di pantai semasa musim panas. Ini boleh dijelaskan sebagai kesan sinaran UV yang meningkatkan aktiviti plasmin dalam kulit, sehingga bilangan utusan itu tiba-tiba bertambah. Semakin banyak utusan yang wujud, semakin besar isyarat rangsangan yang sampai kepada melanosit.

Menekan juga isyarat daripada salur darah

Seperti yang disebut tadi, kawasan melasma mempunyai saluran darah yang lebih aktif. Saluran darah ini bukan sekadar saluran yang membekalkan darah ke kulit, malah sel saluran darah itu sendiri turut merembeskan bahan yang merangsang melanosit di sekelilingnya. Antara yang paling ketara ialah bahan isyarat untuk pembentukan saluran darah baharu dan bahan isyarat untuk mengecutkan saluran darah.

Beberapa kajian mendapati bahan-bahan ini lebih banyak dihasilkan di kawasan melasma. Semakin tinggi isyarat daripada saluran darah, semakin besar rangsangan yang diterima oleh melanosit. Menariknya, tranexamic acid dilaporkan turut menekan isyarat rangsangan saluran darah ini sewaktu ia mengurangkan plasmin.

Sebagai contoh, ramai yang mendapati melasma nampak lebih ketara apabila wajah sedikit memerah atau terasa panas. Ini juga boleh dikaitkan dengan isyarat saluran darah yang meningkat, lalu turut merangsang melanosit sekali. Itulah sebabnya nasihat untuk mengelakkan haba dan rangsangan berlebihan sering disertakan dalam penjagaan melasma.

Kalau kita hanya fokus pada pigmen sahaja, kita sebenarnya baru selesaikan separuh daripada masalah. Tranexamic acid berbeza daripada bahan pencerah kulit lain kerana ia menekan kedua-dua isyarat, iaitu isyarat pembentukan pigmen dan isyarat rangsangan saluran darah, secara serentak.

Apakah beza ubat makan dan sapuan?

Tranexamic acid digunakan dalam kedua-dua bentuk, oral dan topikal, dan laluan kedua-duanya untuk sampai ke kulit sangat berbeza.

Tranexamic acid oral melalui sistem penghadaman, diserap ke dalam darah, lalu diedarkan ke seluruh badan sebelum sampai ke kulit. Kerana ia mengalir melalui darah, bahan ini boleh sampai secara sekata ke seluruh wajah, termasuk kawasan melasma yang samar dan sukar dilihat. Sebab itulah banyak laporan menunjukkan kesannya lebih jelas kelihatan.

Sebaliknya, tranexamic acid topikal perlu meresap dari permukaan kulit hingga ke lapisan dermis, dan ia menghadapi kesukaran untuk menembusi lapisan stratum korneum. Dari segi berat molekul, tranexamic acid tergolong dalam bahan yang bersaiz agak kecil, sekitar 157Da. Masalahnya bukan pada saiz, tetapi pada sifatnya. Tranexamic acid adalah bahan hidrofilik yang larut dalam air, sedangkan stratum korneum adalah lapisan halangan yang dipenuhi lipid secara padat, jadi ia sukar membenarkan bahan yang suka air ini masuk. Ibaratnya seperti setitis air yang jatuh di atas kertas berlilin, ia tidak dapat meresap, cuma tergolek di permukaan sahaja. Daripada memaksa bahan itu menembusi, lebih mudah kalau kita sediakan laluan khas untuknya. Itulah sebabnya formulasi topikal biasanya digabungkan dengan bahan penggalak penyerapan, atau digunakan bersama prosedur seperti microneedling yang mencipta liang mikro pada kulit, supaya kesannya lebih ketara. Namun kelebihannya, kerana ia tidak merebak ke seluruh badan dan hanya bertindak pada kawasan yang disapu, risiko kesan sampingan sistemik jauh lebih rendah.

Kenapa digunakan bersama bahan pencerah lain?

Setiap bahan pencerah bertindak pada peringkat yang berbeza untuk menghalang pembentukan pigmen. Hydroquinone bertindak dengan menghalang secara langsung enzim utama pembentuk melanin, iaitu tyrosinase. Niacinamide pula sedikit berbeza, ia tidak menghalang enzim, sebaliknya menyekat peringkat pemindahan melanosom, iaitu butiran pigmen yang terhasil di dalam melanosit, ke keratinosit. Tranexamic acid pula bertindak pada peringkat yang lebih awal daripada kedua-dua bahan itu, iaitu dengan mengurangkan isyarat rangsangan yang menyuruh melanosit menghasilkan pigmen.

Kerana titik tindakan yang berbeza-beza ini, ramai berpendapat penggunaan bahan-bahan ini secara bersama boleh memberi kesan menekan pembentukan pigmen melalui pelbagai laluan berbeza sekaligus. Ini jugalah sebab mengapa dalam rawatan dermatologi, tranexamic acid sering diresepkan atau digunakan bersama bahan pencerah lain.

Ibaratnya, hydroquinone seperti memperlahankan mesin kilang yang menyusun pigmen, manakala niacinamide lebih kepada menghentikan lori yang mengangkut pigmen siap ke stor sebelah, iaitu keratinosit. Tranexamic acid pula mengurangkan isyarat yang menghantar pesanan untuk pesan bahan mentah kepada kilang tersebut. Kerana titik tindakan yang berbeza, penggunaan bersama boleh menghasilkan pengurangan jumlah pigmen yang lebih ketara berbanding hanya guna satu bahan sahaja.

Ada juga yang mendapati apabila hanya satu bahan digunakan selama 3 hingga 4 bulan atau lebih, kulit mula beradaptasi dan kesannya terasa semakin perlahan. Menggunakan bahan yang bertindak pada titik berbeza secara bersama membolehkan laluan lain terus berfungsi walaupun berlaku fasa cemat ini, dan inilah salah satu sebab kenapa gabungan bahan sering disyorkan.

Perkara yang perlu disemak sebelum mengambil

Oleh sebab tranexamic acid pada asalnya adalah ubat yang menghalang enzim pelarut bekuan darah, secara logiknya keseimbangan darah boleh sedikit condong ke arah lebih mudah membeku berbanding biasa. Jadi perkara berikut wajib diberi perhatian.

• Sesiapa yang pernah mengalami bekuan darah atau mempunyai keadaan berisiko tinggi untuk bekuan darah wajib berbincang dengan doktor sebelum mengambil ubat ini. Kerana ubat ini menghalang tindakan melarutkan bekuan darah, risiko boleh meningkat pada individu yang mempunyai kecenderungan pembekuan darah. Contohnya, bagi mereka yang pernah mengalami bekuan darah di urat kaki, keseimbangan boleh condong ke arah keupayaan badan melarutkan bekuan darah semakin lemah, jadi risiko berulang boleh meningkat. Ubat ini tidak boleh dimulakan atas inisiatif sendiri.
• Bagi mereka yang sedang hamil atau merancang kehamilan, keputusan doktor perlu diutamakan. Ini kerana perubahan hormon pada tempoh ini besar, jadi penggunaan ubat perlu disemak secara individu.
• Penggunaan secara oral mungkin menyebabkan gejala gastrousus seperti rasa terbakar di perut atau gangguan penghadaman. Dilaporkan gejala ini selalunya berkurang bila diambil selepas makan.
• Formulasi topikal secara relatifnya membawa beban sistemik yang lebih rendah, tetapi bila digabungkan dengan prosedur seperti microneedling, kawasan yang dirawat mungkin mengalami rangsangan atau kemerahan sementara, jadi penjagaan sebelum dan selepas prosedur tetap diperlukan.

Melasma boleh kembali gelap akibat pendedahan UV atau perubahan hormon, jadi walaupun menggunakan tranexamic acid, penggunaan pelindung matahari secara konsisten tetap disarankan bersama. Daripada bergantung pada satu bahan sahaja untuk menyelesaikan semuanya, gabungan ubat yang menekan isyarat pembentukan pigmen dengan gaya hidup yang mengurangkan rangsangan adalah pendekatan yang biasa disyorkan dalam amalan klinikal sebenar.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).