Melasma dan Hormon Wanita: Kenapa Bertambah Gelap Apabila Hamil?

Melasma sering disangka sekadar kesan pendedahan matahari, tetapi sebenarnya ia jauh lebih kerap berlaku pada wanita, dan menjadi lebih gelap semasa hamil atau ketika mengambil pil perancang. Sinar UV sahaja tidak dapat menjelaskan corak ini. Walaupun terdedah kepada jumlah sinaran matahari yang sama, ada orang yang mudah mendapat melasma manakala ada yang tidak.

Salah satu pemboleh ubah utama yang mencipta perbezaan ini ialah hormon. Hormon wanita, iaitu estrogen dan progesteron, bertindak secara langsung ke atas melanosit (sel yang menghasilkan warna kulit) dan menjadikannya jauh lebih sensitif terhadap sinar UV. Oleh itu, melasma bukan sekadar masalah sinar matahari, tetapi lebih tepat dilihat sebagai tindak balas yang terhasil apabila isyarat hormon dalam badan bertemu dengan sinar UV.

Kenapa melasma lebih banyak berlaku pada wanita?

Majoriti pesakit melasma adalah wanita, dan kekerapannya jelas lebih tinggi dalam kalangan mereka yang pernah hamil atau pernah mengambil pil perancang atau menjalani rawatan hormon. Melasma turut boleh berlaku pada lelaki, tetapi nisbahnya jauh lebih rendah.

Kecenderungan ini bukan kebetulan. Estrogen dan progesteron, iaitu hormon wanita, mempunyai reseptor tersendiri pada permukaan melanosit, seperti lubang kunci yang khusus untuk hormon tersebut melekat. Apabila hormon berpadanan dengan kunci ini dan pintu terbuka, suis yang menghasilkan pigmen di dalam melanosit akan hidup. Lelaki turut mempunyai reseptor ini, cuma bukan tiada langsung, tetapi kerana wanita mengalami turun naik kadar hormon yang jauh lebih besar akibat kehamilan, kitaran ovulasi dan pil perancang, peluang untuk suis ini hidup menjadi lebih kerap.

Bagaimana hormon menghasilkan pigmen?

Kedua-dua hormon ini menuju destinasi yang sama tetapi melalui laluan yang berbeza. Estrogen mengikat terus kepada reseptor estrogen pada melanosit dan meningkatkan aktiviti enzim yang menghasilkan melanin, iaitu tirosinase. Tirosinase seperti mesin pertama dalam kilang penghasil pigmen, jadi apabila mesin ini bergerak lebih pantas, lebih banyak melanin dihasilkan.

Progesteron pula bertindak melalui cara yang sedikit berbeza. Apabila ia mengikat kepada reseptor progesteron, ia mengaktifkan bahan pengantara isyarat bernama CREB dan kemudian suis gen bernama MITF secara berturutan. MITF berfungsi seperti suis induk yang mengeluarkan cetak biru pelbagai enzim penghasil melanin serentak. Oleh itu, apabila progesteron meningkat, bukan sahaja tirosinase, malah beberapa enzim berkaitan turut meningkat serentak.

Tambahan pula, estrogen turut meningkatkan VEGF, iaitu bahan isyarat yang membentuk saluran darah baharu. Itulah sebabnya apabila diperhatikan dengan teliti, kulit yang mengalami melasma bukan sahaja lebih gelap dari segi pigmen, tetapi kadangkala turut kelihatan lebih kemerahan akibat peningkatan saluran darah halus, iaitu satu lagi kesan daripada isyarat hormon yang sama.

Bagaimana pregnancy mask terbentuk?

Semasa hamil, kadar estrogen dan progesteron kekal jauh lebih tinggi dan lebih lama daripada biasa. Menjelang trimester ketiga, kedua-dua hormon ini boleh meningkat sehingga beberapa kali ganda berbanding sebelum hamil.

Pendedahan hormon yang tinggi dan berpanjangan ini merangsang melanosit secara berterusan. Itulah sebabnya bintik perang yang simetri di kedua-dua belah pipi, dahi, sekitar hidung dan atas bibir sering muncul, dan keadaan ini turut dikenali sebagai pregnancy mask atau melasma kehamilan. Selepas bersalin, apabila hormon kembali ke paras sebelum hamil, pigmen selalunya menjadi lebih cerah, tetapi tidak jarang juga kesan itu tidak hilang sepenuhnya dan meninggalkan parut.

Adakah pil perancang dan terapi hormon turut memberi kesan?

Pil perancang oral juga membekalkan estrogen dan progesteron ke dalam badan, jadi ia boleh merangsang melanosit dengan cara yang serupa seperti kehamilan. Terdapat laporan sebenar tentang melasma baharu yang timbul atau melasma sedia ada yang menjadi lebih gelap dalam masa beberapa bulan selepas mula mengambil pil perancang.

Terapi gantian hormon yang digunakan oleh wanita menopaus juga boleh mencetuskan atau memburukkan melasma atas sebab yang sama. Namun, sensitiviti reseptor hormon, tona kulit dan tahap pendedahan sinar UV berbeza pada setiap individu, jadi tahap keterukan melasma boleh berbeza-beza walaupun mengambil ubat yang sama. Oleh itu, bukan bermakna pil perancang atau rawatan hormon perlu dielakkan sepenuhnya, tetapi bagi mereka yang mempunyai kecenderungan melasma, langkah yang lebih realistik ialah memperketatkan perlindungan sinar UV semasa tempoh pengambilan ubat tersebut.

Apakah kesan sinar UV terhadap melasma?

Sinar UV meningkatkan perembesan bahan bernama hormon perangsang alfa-melanosit pada kulit. Bahan ini, seperti namanya, turut merupakan isyarat yang merangsang melanosit, jadi ia seolah-olah menekan sekali lagi suis yang telah dibuka oleh estrogen dan progesteron.

Dengan kata lain, hormon menyediakan melanosit dalam keadaan lebih sensitif terlebih dahulu, manakala sinar UV bertindak sebagai pencetus yang benar-benar mengaktifkan sel yang telah sensitif itu. Jika hanya satu daripadanya wujud, tindak balas agak lemah, tetapi apabila kedua-duanya bertindih, pigmen menjadi jelas lebih gelap. Itulah sebabnya, bagi mereka yang mempunyai melasma atau kecenderungan ke arah itu, penggunaan pelindung matahari dianggap asas yang sama penting dengan rawatan itu sendiri.

Kenapa melasma kembali walaupun sudah dirawat?

Selepas rawatan, pigmen melasma yang menjadi cerah sering kembali gelap dalam masa beberapa bulan. Ramai yang mendapati melasma lebih kerap berulang berbanding masalah pigmen kulit yang lain, dan hormon turut terlibat dalam hal ini.

Walaupun melanin yang terhasil daripada rawatan dibuang, sensitiviti sel yang menghasilkan melanin itu, iaitu bilangan reseptor hormon yang melekat padanya, selalunya kekal tidak berubah. Oleh itu, apabila rangsangan seperti kitaran ovulasi, kehamilan, pil perancang atau pendedahan sinar UV bertindih semula, pigmen akan terhasil semula di lokasi yang sama. Ia seperti membiarkan tanah tempat benih ditanam kekal begitu, hanya membuang daun yang tumbuh di atas, jadi apabila keadaan sesuai, ia akan tumbuh semula.

Cara menjaga dan merawat melasma

Walaupun hormon adalah punca utama, ini tidak bermakna tiada apa yang boleh dilakukan. Langkah-langkah berikut dilaporkan benar-benar membantu.

• Gunakan pelindung matahari setiap hari: Dengan mengurangkan pencetus sinar UV, peluang untuk suis yang telah dibuka oleh hormon ditekan turut berkurangan.
• Gunakan bahan pencerah seperti hydroquinone dan azelaic acid: Bahan ini secara langsung menurunkan aktiviti tirosinase, sekali gus melambatkan kadar penghasilan melanin baharu.
• Ambil atau sapu tranexamic acid: Dilaporkan membantu menekan isyarat saluran darah dan laluan keradangan sekali gus, sekali gus mengurangkan bukan sahaja pigmen tetapi juga kemerahan yang tersendiri pada melasma.
• Perketatkan penjagaan semasa tempoh pendedahan hormon: Semasa tempoh hormon meningkat seperti kehamilan, pengambilan pil perancang atau kitaran ovulasi, perlindungan sinar UV dan penjagaan pencerah yang lembut perlu dilaksanakan dengan lebih teliti berbanding biasa untuk mengurangkan risiko berulang.

Laser dianggap sebagai pilihan yang perlu didekati dengan berhati-hati. Melasma mempunyai ciri sensitif terhadap keradangan, jadi jika laser yang terlalu agresif digunakan secara tidak sesuai, terdapat laporan pigmen menjadi lebih gelap. Oleh itu, biasanya perlindungan sinar UV dan penjagaan bahan pencerah dicuba secukupnya terlebih dahulu, dan jika perlu, laser tenaga rendah digunakan secara berhati-hati sebagai tambahan. Kesan biasanya mengambil masa sekitar 4 hingga 12 minggu untuk kelihatan, dan perlindungan sinar UV yang konsisten perlu diteruskan selepas itu untuk mengekalkan hasil.

Akhirnya, penjagaan melasma bukanlah rawatan sekali sahaja yang selesai, tetapi lebih kepada proses berterusan yang perlu dijaga selagi wujud pendedahan hormon. Selepas melalui tempoh perubahan hormon yang besar seperti kehamilan, bersalin atau pengambilan pil perancang, pigmen sering menjadi cerah dengan sendirinya, jadi daripada tergesa-gesa mencari rawatan yang agresif, meneruskan perlindungan sinar UV dan penjagaan yang lembut untuk jangka masa panjang dianggap pendekatan yang lebih selamat.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).