Punca bau ketiak, antiperspiran dan rawatan Botox

Peluh sebenarnya tidak berbau. Tapi ada kawasan tertentu, seperti ketiak dan pangkal paha, yang baunya memang lebih terasa. Untuk faham sebabnya, kita perlu bezakan antara peluh yang keluar dengan bau yang timbul, sebab kedua-duanya sebenarnya dua cerita yang berbeza. Badan kita ada dua jenis kelenjar peluh, dan bau itu bukan daripada peluh sendiri tetapi hasil daripada bakteria yang membiak di permukaan kulit. Mari kita telusuri kedua-dua aspek ini satu demi satu, kenapa kawasan tertentu sahaja terasa lebih bermasalah, dan bagaimana pula cara mengurangkan bau serta peluh itu masing-masing berfungsi.

Kenapa bau ketiak begitu kuat?

Kelenjar peluh tersebar di seluruh badan, tetapi kawasan ketiak dan pangkal paha mempunyai kepekatan kelenjar apokrin (apocrine gland, kelenjar peluh yang berkait dengan bau) yang jauh lebih tinggi. Kelenjar ini mula aktif semasa akil baligh, dirangsang oleh perubahan hormon. Itulah sebabnya bau yang tidak wujud semasa kecil boleh tiba-tiba jadi isu selepas akil baligh.

Peluh yang dihasilkan kelenjar apokrin mengandungi lebih banyak lemak dan protein berbanding air. Bayangkan ia bukan air jernih, tetapi lebih seperti cecair likat yang bercampur minyak dan protein. Kandungan ini sebenarnya hampir tidak berbau, tetapi menjadi makanan yang sangat sedap untuk bakteria di permukaan kulit. Sebab itu, di kawasan yang ada banyak kelenjar apokrin, bakteria membiak dengan lebih aktif, dan baunya pun jadi lebih kuat.

Ada berapa jenis kelenjar peluh?

Kelenjar peluh terbahagi kepada dua jenis utama. Pertama ialah kelenjar ekrin (eccrine gland, kelenjar yang mengawal suhu badan), dan kedua ialah kelenjar apokrin yang disebut tadi. Kelenjar ekrin tersebar luas di seluruh badan, termasuk tapak tangan dan tapak kaki, dan menghasilkan peluh jernih yang kebanyakannya air dan garam. Peluh yang keluar semasa panas atau bersenam kebanyakannya datang daripada kelenjar ini.

Peluh daripada kelenjar ekrin hampir tidak berbau sama sekali. Sebab tujuannya untuk menurunkan suhu badan, jadi kandungannya memang direka ringkas. Kelenjar apokrin pula hanya wujud di kawasan tertentu seperti ketiak, pangkal paha, dan sekitar telinga, dan lebih banyak dirembeskan ketika emosi terganggu atau tegang. Itulah sebabnya ketiak lebih mudah berpeluh sebelum peperiksaan atau presentasi.

Bagaimana peluh bertukar menjadi bau?

Seperti dijelaskan sebelum ini, peluh daripada kelenjar apokrin sebenarnya tidak berbau. Tapi apabila peluh ini sampai ke permukaan kulit, bakteria yang tinggal di situ, terutamanya Corynebacterium dan Staphylococcus, mula memecahkan kandungan peluh tersebut.

Proses ini serupa dengan makanan yang basi. Sama seperti susu yang dibiarkan lama pada suhu bilik akan berbau masam kerana bakteria memecahkan laktosa dan protein di dalamnya, bakteria pada kulit juga memecahkan asid lemak dan protein dalam peluh sehingga menghasilkan bahan berbau yang tersendiri. Antara bahan utama yang terhasil ialah asid lemak rantai pendek dan sebatian yang mengandungi sulfur, dan bahan-bahan inilah sebenarnya punca bau badan yang kita rasa.

Jadi, tahap keaktifan bakteria membiak lebih menentukan kekuatan bau berbanding jumlah peluh yang keluar. Itulah sebabnya walaupun jumlah peluh sama, tahap bau boleh berbeza mengikut individu.

Apa beza antiperspiran dan deodoran?

Produk untuk mengurangkan peluh dan bau terbahagi kepada dua kategori utama. Pertama ialah antiperspirant, yang mengurangkan peluh itu sendiri, dan kedua ialah deodorant, yang hanya menutup bau atau menyekat bakteria. Cara kedua-duanya berfungsi memang berbeza sama sekali.

Bahan utama dalam antiperspirant ialah garam aluminium seperti aluminium klorida (aluminum chloride) atau aluminium klorohidrat (aluminum chlorohydrate). Apabila bahan ini bersentuh dengan kulit, ia membentuk sejenis penutup gel pada bukaan liang peluh, secara sementara menyempitkan laluan peluh untuk keluar. Prinsipnya seperti menekan hujung hos sedikit supaya alirannya jadi lebih halus.

Deodorant pula tidak mengurangkan jumlah peluh langsung, tetapi menutup bau dengan wangian atau menyekat pembiakan bakteria dengan bahan antibakteria seperti perak atau triclosan. Jadi kalau seseorang memang banyak berpeluh, antiperspirant mungkin lebih sesuai, tetapi kalau bau lebih membimbangkan berbanding peluh, deodorant boleh jadi pilihan yang lebih tepat.

Bagaimana Botox mengurangkan peluh dan berapa lama kekal?

Salah satu cara mengurangkan peluh ialah dengan suntikan botulinum toxin, atau lebih dikenali sebagai Botox. Prinsipnya sama seperti Botox untuk kedutan wajah. Ia menyekat pembebasan asetilkolin (acetylcholine), iaitu neurotransmiter yang merangsang kelenjar peluh daripada hujung saraf.

Kelenjar peluh hanya akan menghasilkan peluh apabila menerima isyarat daripada saraf. Apabila Botox menghalang penghantaran isyarat ini, kelenjar peluh tidak lagi menerima arahan daripada saraf dan berhenti berfungsi. Ia mudah difahami seperti hubungan antara suis dan mentol lampu. Mentol itu sendiri masih elok, tetapi kalau wayar ke suis diputuskan, lampu tetap tidak akan menyala.

Kesan ini digunakan secara meluas untuk merawat hiperhidrosis ketiak (peluh berlebihan), dan biasanya bertahan sekitar 4 hingga 6 bulan selepas prosedur, malah ada individu yang laporkan kesan sehingga hampir 12 bulan. Kesan tidak kekal selamanya kerana hujung saraf akan tumbuh semula dan membentuk sambungan baharu dari semasa ke semasa.

Adakah ada prosedur yang menghapuskan kelenjar peluh?

Antiperspirant dan Botox hanya menekan fungsi kelenjar peluh secara sementara. Ada juga prosedur yang bertujuan mengurangkan bilangan kelenjar peluh itu sendiri. Antara yang paling terkenal ialah kaedah yang menghantar tenaga gelombang mikro (microwave) ke lapisan dalam kulit.

Kelenjar peluh terletak berhampiran sempadan antara kulit dan lapisan lemak. Apabila tenaga haba dihantar dengan tepat ke kawasan ini, tisu kelenjar peluh akan rosak dan kehilangan fungsinya. Ia seperti pendekatan yang bukan mengejar seekor demi seekor lebah, tetapi terus menghapuskan sarangnya.

Kelenjar peluh yang rosak dengan cara ini dipercayai tidak akan tumbuh semula, jadi banyak kes melaporkan kesan yang bertahan lama walaupun hanya dengan satu atau dua sesi prosedur. Namun kerana kawasan yang menerima haba agak luas, bengkak dan rasa berat boleh berlaku selama beberapa hari selepas prosedur, jadi disarankan untuk beri masa pemulihan yang cukup.

Tabiat harian mengurangkan bau tanpa prosedur

Ada juga langkah harian yang boleh diamalkan tanpa perlu bergantung pada produk atau prosedur. Kalau kita faham prinsipnya, senang untuk nampak kenapa tabiat ini benar-benar membantu.

• Pangkas bulu ketiak lebih pendek: Bulu yang lebat menambah luas permukaan untuk bakteria menetap. Dengan bulu yang dipangkas pendek, ruang untuk bakteria membiak jadi berkurangan.
• Pakai pakaian bahan semula jadi yang lebih bertukar udara: Fabrik sintetik cenderung memerangkap kelembapan, sementara bahan semula jadi seperti kapas atau linen membantu peluh cepat kering. Semakin lama kelembapan tertinggal, semakin sesuai keadaan itu untuk bakteria membiak.
• Bersihkan badan secepat mungkin selepas berpeluh: Bakteria memerlukan masa untuk memecahkan kandungan peluh. Semakin lama peluh berada di kulit, semakin banyak proses pemecahan berlaku, dan semakin banyak bahan berbau yang terkumpul.
• Kurangkan makanan pedas dan alkohol: Makanan pedas, makanan berminyak, dan alkohol dipercayai boleh menjadikan kandungan peluh lebih pekat. Apabila kandungan peluh lebih pekat, bahan yang boleh dipecahkan oleh bakteria pun jadi lebih banyak.

Tabiat ini memang tidak memberi kesan serta-merta, tetapi kerana ia menyekat setiap langkah dalam proses terbentuknya bau, kalau diamalkan dengan konsisten, hasilnya akan terasa.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).