Cahaya biru, pigmentasi dan kerosakan kolagen, punca dan cara menjaga

Istilah cahaya biru semakin biasa didengar kerana kita menghabiskan lebih banyak masa di depan skrin telefon pintar dan komputer. Pada mulanya ia dikaitkan dengan keletihan mata, tetapi kajian kini semakin banyak menunjukkan kesannya turut sampai ke kulit. Berbeza daripada sinar UV yang boleh membakar kulit, cahaya biru mempunyai gelombang yang lebih panjang sehingga ia menembusi lebih dalam ke lapisan kulit. Apa sebenarnya yang berlaku di lapisan dalam itu, dan mengapa ia boleh membawa kepada pigmentasi serta kelemahan kekenyalan kulit, dihuraikan di bawah.

Adakah cahaya biru menembusi kaca tingkap?

Cahaya biru merujuk kepada sebahagian daripada cahaya nampak yang mempunyai panjang gelombang antara 400 hingga 490 nanometer. Ia juga dikenali sebagai cahaya nampak berenergi tinggi (HEV light). Cahaya ini terdapat secara semula jadi dalam cahaya matahari, tetapi hari ini kita lebih lama terdedah kepada cahaya biru buatan daripada skrin telefon pintar, komputer, tablet, dan lampu LED.

Bagi mereka yang menghabiskan sebahagian besar hari di depan skrin, walaupun sudah memakai pelindung matahari dan berada di dalam bangunan, pendedahan kepada cahaya biru tetap berterusan. Antara jenis sinar UV, UVB sukar menembusi tingkap kaca biasa, tetapi UVA dan cahaya biru boleh menembusinya dengan mudah. Itulah sebabnya pendedahan tetap berlaku di tepi tingkap, di dalam kereta, malah pada hari mendung sekalipun.

Kenapa cahaya biru sampai ke dermis?

Semakin pendek panjang gelombang cahaya, semakin mudah ia diserap di permukaan kulit. Sebaliknya, semakin panjang gelombangnya, semakin dalam ia menembusi. UVB (280 hingga 320 nanometer) mempunyai gelombang pendek sehingga kebanyakannya diserap di lapisan epidermis. UVA (320 hingga 400 nanometer) pula mempunyai gelombang lebih panjang, cukup untuk melepasi epidermis dan sampai ke dermis, itulah sebabnya ia dianggap punca utama penuaan akibat cahaya (photoaging) seperti kedutan dan kulit kendur. Cahaya biru mempunyai gelombang yang lebih panjang daripada UVA, jadi ia turut melepasi epidermis dan sampai ke dermis. Oleh kerana dermis ialah lapisan tempat kolagen dan elastin berada, hakikat cahaya boleh sampai sejauh itu sudah cukup untuk menjadi masalah.

Sebagai perumpamaan, UVB seperti tetamu yang berpatah balik di muka pintu, manakala UVA dan cahaya biru seperti tetamu yang terus membuka pintu dan masuk ke ruang tamu. Semakin dalam ia masuk, semakin besar kemungkinan ia memberi kesan langsung kepada sel dan protein yang berada di situ.

Tekanan oksidatif dalam dermis

Apabila cahaya biru sampai ke dermis, tindak balas berlaku dalam mitokondria (organel kecil dalam sel yang menghasilkan tenaga) di dalam sel kulit. Di dalam sel terdapat bahan bernama flavin, dan apabila bahan ini menyerap cahaya biru, ia menghasilkan radikal bebas (molekul oksigen tidak stabil yang merosakkan sel).

Radikal bebas ini boleh diibaratkan seperti bahan yang menyebabkan karat. Sama seperti logam yang perlahan-lahan berkarat apabila bertemu oksigen di udara, sel juga akan mengalami kerosakan sedikit demi sedikit pada membran sel, DNA, dan protein apabila bertemu radikal bebas. Jika kerosakan ini terkumpul, sel tidak dapat berfungsi dengan baik, dan tindak balas keradangan serta penuaan boleh dipercepatkan.

Dalam proses ini, sel yang paling terjejas ialah fibroblas (sel dalam kulit yang menghasilkan kolagen). Fibroblas yang terdedah kepada radikal bebas dilaporkan menjadi lebih perlahan dalam menghasilkan kolagen, dan keupayaannya untuk membiak juga menjadi lemah. Ibaratnya kilang yang menenun kolagen itu sendiri menjadi letih, jadi kesannya akan kelihatan sebagai perubahan nyata pada kulit apabila masa berlalu.

Bagaimana pigmentasi terbentuk?

Protein bernama opsin3 (OPN3) dikatakan terlibat dalam bagaimana cahaya biru mencetuskan pigmentasi. Opsin3 pada asalnya ialah protein yang mengesan cahaya di retina mata, tetapi menariknya, protein ini turut wujud dalam melanosit kulit (sel yang menghasilkan pigmen).

Apabila cahaya biru merangsang protein opsin3 ini, melanosit akan menghasilkan lebih banyak melanin daripada biasa. Oleh kerana ini adalah laluan yang berbeza daripada pigmentasi akibat sinar UV, pelindung matahari sahaja sukar untuk menghalangnya sepenuhnya. Reaksi ini dilaporkan lebih ketara pada mereka yang mempunyai warna kulit lebih gelap.

Perubahan yang nampak pada kulit selalunya berupa bintik perang atau kekusaman keseluruhan wajah. Berbanding muncul sebagai bintik pada satu-satu tempat, ia lebih cenderung tersebar secara perlahan di seluruh wajah yang paling lama terdedah kepada skrin, jadi ia mengambil masa untuk disedari.

Kolagen terurai dan keanjalan menurun

Apabila tekanan oksidatif terkumpul, badan akan menghasilkan lebih banyak MMP (matrix metalloproteinase, enzim yang memotong kolagen lama atau rosak). Pada asalnya, MMP berfungsi membersihkan kolagen lama untuk memberi ruang kepada kolagen baharu. Namun, apabila radikal bebas semakin banyak, aktiviti "gunting" ini menjadi terlalu aktif, sehingga jumlah kolagen yang dipotong melebihi jumlah kolagen baharu yang terbentuk.

Akibatnya, kolagen dan elastin yang menyokong kulit akan berkurangan secara perlahan, menyebabkan kekenyalan menurun dan kedutan halus bertambah. Arah kesannya hampir sama dengan penuaan akibat sinar UV, tetapi bezanya, kesan ini terkumpul sedikit demi sedikit setiap hari di depan skrin.

Bayangkan sebuah bangunan yang tiangnya semakin nipis sedikit demi sedikit. Ia tidak akan runtuh serta-merta, tetapi jika bahan yang membentuk tiang itu terhakis sedikit setiap hari, lama-kelamaan seluruh bangunan akan lendut dan goyah. Kolagen juga begitu, walaupun perubahan setiap hari kecil, apabila terkumpul selama beberapa tahun, kekuatan yang menyokong kulit itu sendiri akan berubah.

Adakah melihat skrin waktu malam mengganggu tidur?

Cahaya biru bukan sahaja memberi kesan kepada kulit, tetapi turut mengganggu jam biologi badan. Ini kerana pendedahan lama kepada cahaya biru mengurangkan perkumuhan melatonin (hormon yang mendorong tidur). Pada asalnya, badan akan meningkatkan melatonin apabila hari mulai gelap sebagai persediaan untuk tidur, tetapi jika cahaya biru yang terang terus masuk ke mata, badan akan tersilap sangka bahawa hari masih siang.

Tidur yang kurang dan tidak nyenyak turut memberi kesan kepada regenerasi kulit. Semasa tidur, pemulihan sel dan sintesis kolagen pada kulit menjadi lebih aktif, tetapi apabila kualiti tidur menurun, proses pemulihan ini turut menjadi perlahan. Akhirnya, tabiat melihat skrin hingga larut malam memberi beban berganda, baik kepada kulit mahupun kepada tidur.

Cara mengurangkan pendedahan cahaya biru

Langkah pertama yang paling mudah ialah mengurangkan pendedahan itu sendiri. Antara cara yang dikatakan membantu adalah seperti berikut.

• Gunakan kecerahan skrin yang sesuai dan mod malam: Menghidupkan mod malam (mod pengurangan cahaya biru) pada telefon pintar dan komputer akan mengurangkan nisbah panjang gelombang cahaya biru yang terpancar daripada skrin. Prinsipnya, komposisi panjang gelombang cahaya itu sendiri berubah, jadi jumlah pendedahan berkurangan.
• Jarakkan skrin daripada wajah: Meletakkan skrin lebih jauh daripada mata dan wajah akan melemahkan intensiti cahaya yang sampai ke kulit. Ini kerana kepadatan cahaya menurun secara mendadak apabila jaraknya bertambah jauh.
• Gunakan pelindung matahari yang mengandungi oksida besi: Pelindung matahari biasa menghalang sinar UV, tetapi kebanyakannya masih membenarkan cahaya biru menembusinya. Produk yang mengandungi bahan oksida besi (iron oxide) turut menghalang julat cahaya nampak, jadi ia membantu pada hari-hari yang banyak terdedah kepada skrin.
• Sertakan bahan antioksidan: Bahan antioksidan seperti niacinamide dan vitamin C membantu meneutralkan radikal bebas yang terhasil akibat cahaya biru. Ini ibarat membina garis pertahanan yang menghalang tindak balas oksidatif sebelum ia merebak.
• Kurangkan penggunaan skrin sebelum tidur: Mengurangkan penggunaan skrin sejam hingga dua jam sebelum tidur dikatakan membantu menjaga jam biologi badan. Ini memberi masa untuk perkumuhan melatonin kembali kepada trek normalnya.

Sukar untuk mengubah semua tabiat sekaligus, tetapi walaupun hanya beberapa daripadanya diamalkan secara konsisten, jumlah pendedahan terkumpul boleh berkurangan dengan ketara.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).