Cheilitis angular, punca, gejala, cara cegah berulang dan rawatan

Keadaan apabila kedua-dua sudut bibir retak dan melecet keputihan, terasa pedih setiap kali anda tersenyum atau membuka mulut, dikenali sebagai cheilitis angular (angular cheilitis). Pelembap bibir selalunya tidak banyak membantu, malah kawasan yang sama boleh retak semula selepas beberapa hari walaupun nampak sudah sembuh.

Ini berbeza daripada bibir pecah biasa akibat kekeringan. Sudut bibir ialah lipatan tempat bibir atas dan bawah bertemu, jadi air liur mudah bertakung di situ, dan kawasan ini sentiasa bergerak setiap kali anda bercakap atau mengunyah. Apabila kulat atau bakteria turut menjajah luka retak itu, ia jadi sukar sembuh. Mari kita telusuri sebab kawasan ini paling mudah retak dan paling lambat pulih.

Apakah gejala cheilitis angular?

Cheilitis angular timbul di kedua-dua hujung bibir, iaitu titik pertemuan bibir atas dan bawah. Pada peringkat awal, kawasan ini hanya kemerahan dan sedikit kering, tetapi lama-kelamaan kulit akan retak, cecair luka meresap keluar dari celah tersebut, dan terbentuk lapisan putih yang melecet.

Setiap kali anda membuka mulut, ketawa lebar, atau mengunyah makanan, celah yang retak itu terbuka semula dan terasa sakit. Berbeza daripada bibir kering biasa yang melibatkan keseluruhan bibir, cheilitis angular hanya tertumpu pada sudut lipatan itu sahaja. Ini bermakna masalahnya memang terkumpul di satu titik lipatan tersebut.

Ada yang mengalaminya di satu sudut sahaja, ada pula yang kena di kedua-dua belah. Tidak kira yang mana, lokasi gejala sentiasa sama, iaitu sudut sempit tempat bibir atas dan bawah bertemu serta melipat. Fakta bahawa lokasinya sentiasa tetap inilah yang menjadi petunjuk penting kepada puncanya.

Kenapa sudut bibir paling lemah?

Kebanyakan kulit wajah rata dan terbentang, tetapi sudut bibir berbeza. Strukturnya seperti lipatan tempat bibir atas dan bawah bertemu, jadi ia melipat dan membuka jauh lebih kerap berbanding kawasan lain.

Kawasan lipatan ini menanggung dua masalah serentak. Pertama, ia celah sempit yang mudah menakung air liur. Kedua, celah itu sentiasa terbuka dan tertutup setiap kali anda bercakap atau mengunyah. Ibarat bahagian lipatan pada baju yang paling cepat lusuh berbanding bahagian lain, kawasan yang kerap dilipat berulang-ulang memang akan menjadi lemah lebih dahulu.

Apa kesan air liur pada kulit?

Air liur mengandungi enzim bernama amilase yang berfungsi memecah makanan. Enzim ini tidak menimbulkan masalah di dalam mulut, tetapi jika ia terus melekat pada kulit di luar sudut bibir, ia akan melembutkan lapisan luar kulit (stratum korneum) secara perlahan-lahan.

Bayangkan hujung jari yang berkedut dan memutih selepas direndam air lama, ini analogi yang mudah difahami. Dalam keadaan itu, kulit menjadi lemah dan mudah terkelupas atau tercalar walaupun hanya terkena geseran kecil. Perkara sama berlaku pada sudut bibir. Semakin lama kulit terdedah kepada air liur, semakin lembut lapisan luarnya, dan kulit yang sudah melembut ini mudah retak hanya dengan pergerakan tersenyum atau mengunyah.

Kenapa jangkitan kulat dan bakteria berlaku?

Luka yang sudah retak tidak berhenti setakat itu sahaja. Celah yang lembap dan hangat merupakan persekitaran kegemaran kulat (terutamanya Candida) dan bakteria (terutamanya Staphylococcus). Mikroorganisma ini sememangnya wujud dalam kuantiti kecil di dalam mulut atau pada kulit, tetapi apabila bertemu celah yang lembap dan retak, ia akan membiak dengan cepat di situ.

Apabila jangkitan berlaku, kadar rangsangan bertambah lebih laju daripada kadar luka sembuh. Sebab itulah pelembap sahaja sering tidak mencukupi untuk memulihkan keadaan ini. Golongan warga emas yang memakai gigi palsu, misalnya, cenderung mempunyai lipatan sudut bibir yang lebih dalam, dan mereka yang kerap memakai pelitup muka atau bernafas melalui mulut juga lebih terdedah kepada masalah ini kerana kawasan sekitar mulut sentiasa lembap.

Kenapa luka di sudut bibir sukar sembuh?

Anda mungkin pernah mengalami luka pada buku jari yang sentiasa terbuka semula. Sama seperti keropeng yang koyak setiap kali buku jari dibengkokkan, sudut bibir juga terbuka semula setiap kali anda bercakap, tersenyum, atau mengunyah.

Luka memerlukan masa untuk kulit baru menutup celah tersebut, tetapi kawasan ini bergerak beratus-ratus kali sehari, jadi keropeng atau kulit baru sering terkoyak semula sebelum sempat kukuh. Itulah sebabnya pemulihan di kawasan ini terasa jauh lebih perlahan berbanding luka di bahagian lain.

Kenapa ia terus berulang?

Jika dirumuskan faktor yang telah dibincangkan, tiga perkara ini bertindak serentak di lokasi yang sama, iaitu kulit yang melembut akibat air liur, jangkitan kulat dan bakteria, serta geseran berulang. Jika hanya satu faktor sahaja, luka mungkin sembuh dalam beberapa hari, tetapi apabila ketiga-tiganya bertindih, ia membentuk satu kitaran yang saling menghidupkan semula masalah.

Apabila celah yang retak dijangkiti, keradangan menyebabkan kawasan itu lebih bengkak dan sensitif, dan kulit yang sensitif ini lebih mudah terbuka semula walaupun hanya terkena pergerakan kecil. Luka yang terbuka semula pula terdedah lagi kepada air liur dan bakteria. Selagi kitaran ini tidak diputuskan, pelembap sahaja tidak akan menyelesaikan masalah, dan corak yang berulang ini akan berterusan, iaitu nampak sembuh tetapi retak semula di kawasan yang sama dalam beberapa hari.

Itulah sebabnya menghapuskan satu punca sahaja selalunya tidak cukup untuk menyembuhkan cheilitis angular dengan segera. Sekiranya salah satu daripada tiga langkah ini diabaikan, iaitu mengurangkan masa kulit terdedah kepada air liur, mengurangkan geseran, dan merawat jangkitan, dua faktor yang lain akan terus meneruskan kitaran tersebut. Kitaran ini hanya boleh diputuskan apabila ketiga-tiganya diuruskan bersama.

Tabiat harian yang menyebabkan berulang

Beberapa tabiat biasa boleh memanjangkan kitaran ini.

• Kerap menjilat bibir atau sudut bibir: Air liur memberikan kelembapan sekejap, tetapi apabila ia kering, ia sebenarnya menarik lebih banyak kelembapan keluar sehingga kulit menjadi lebih kering dan lemah.
• Gigi palsu yang tidak sesuai atau perubahan gigitan gigi baru-baru ini: Apabila jarak antara rahang atas dan bawah berubah, sudut bibir melipat lebih dalam daripada biasa dan mudah membentuk kantung yang menakung air liur.
• Memakai pelitup muka dalam tempoh lama: Kelembapan daripada nafas dan air liur terperangkap di sekitar mulut, menjadikan kawasan itu sentiasa lembap.
• Pemakanan yang kurang vitamin B atau zat besi: Nutrien ini merupakan bahan asas yang digunakan kulit dan membran mukus untuk pulih sendiri, jadi kekurangannya dikatakan boleh melambatkan proses penyembuhan walaupun untuk luka kecil.
• Tabiat membuka mulut dan meleleh air liur semasa tidur: Anda tidak dapat mengelapnya semasa tidur, jadi air liur tertahan lebih lama di sudut bibir.

Cara menjaga dan bila perlu jumpa doktor

Apabila punca sudah difahami, arah penjagaan juga menjadi lebih jelas. Kuncinya ialah mengurangkan pendedahan kepada air liur dan geseran, serta mendapatkan rawatan doktor jika disyaki ada jangkitan.

• Cuba kurangkan tabiat menjilat bibir atau sudut bibir secara sedar. Ini membantu memutuskan kitaran buruk di mana air liur yang kering menarik lebih banyak kelembapan keluar.
• Sapukan pelembap berbentuk salap yang menghalang kelembapan seperti petroleum jelly secara nipis dan kerap, kerana ini dapat mengurangkan masa kulit terdedah terus kepada air liur.
• Jika celah yang retak melecet keputihan atau tidak sembuh selepas 2 minggu, jangkitan kulat atau bakteria patut disyaki, dan disarankan mendapatkan salap antikulat atau antibiotik daripada doktor kulit.
• Makanan masin, masam, atau berempah banyak boleh merangsang luka yang retak, jadi elakkannya semasa tempoh pemulihan.
• Jika gigi palsu terasa longgar atau gigitan anda dirasakan berubah baru-baru ini, mendapatkan rawatan pergigian turut membantu mengurangkan risiko berulang.

Bagi kebanyakan orang, cheilitis angular akan pulih secara semula jadi dalam tempoh beberapa hari hingga beberapa minggu selepas puncanya dikurangkan. Namun, jika ia berulang atau berlarutan, lebih selamat untuk mendapatkan rawatan doktor kerana kemungkinan jangkitan turut terlibat. Jangan tergesa-gesa jika penjagaan sendiri belum menunjukkan hasil, ingatlah bahawa mengurangkan kedua-dua punca, iaitu air liur dan geseran, memang memerlukan sedikit masa.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).