Уртикарийн шалтгаан ба арчилгаа: яагаад байнга давтагддаг вэ?

Уртикар гэдэг нь арьс гэнэт улайж хавдан, загатнах шинж тэмдэг юм. Хуруугаараа дарсан ч амархан арилдаггүй, заримдаа хэдхэн цагийн дотор өөр газарт шилжиж гарч ирдэг. Гэтэл яагаад тодорхой шалтгаангүйгээр гарч, дараа нь алга болдог, зарим хүнд яагаад хэдэн сарын турш давтагддаг вэ гэдэгт олон хүн эргэлздэг.

Уртикар нь зөвхөн арьсны асуудал биш, харин биеийн дотоод дархлааны эсийн үзүүлдэг урвал юм. Энэ урвалын төвд мастоцит (mast cell, арьс болон салст бүрхэвчид тархсан дархлааны эс) гэдэг эс байдаг. Энэ эс яагаад, хэрхэн урвал үзүүлдэг талаас нь эхлээд нэг бүрчлэн тайлбарлая.

Уртикар яагаад үүсч, загатнадаг вэ?

Арьсны дотор мастоцит гэдэг эс газар бүрт байрладаг. Энэ эсийн дотор гистамин (histamine, судсыг тэлж, загатнуур үүсгэдэг бодис) жижиг мөхлөг хэлбэрээр хадгалагддаг.

Ямар нэгэн цочрол орж ирэхэд мастоцит эс тэрхүү мөхлөгүүдээ нэгэн зэрэг хагалж, гистаминаа гадагшлуулдаг. Энэ үйл явцыг дегрануляц гэж нэрлэдэг бөгөөд бөмбөлөг тэссэн мэт дотор байсан бодис хормын дотор тархан цацрахтай төстэй. Гистамин тархахад ойр орчмын судас өргөсч, судасны хананы завсар бага зэрэг нээгддэг тул судасны дотор байсан шингэн арьсны эдэд шүүрч гардаг. Тиймээс арьс хавдаж, улаан бааруу хавдардаг юм.

Загатнах шалтгаан ч мөн адил. Гистамин арьсны доторх мэдрэлийн төгсгөлийг шууд цочроодог тул хавдар, загатнуур бараг зэрэг илэрдэг.

Мастоцит эсийг юу өдөөдөг вэ?

Мастоцит эс шалтгаангүйгээр хагардаггүй. Хамгийн түгээмэл нь IgE гэдэг эсрэгбие (бие тодорхой бодист урвал үзүүлэхийн тулд урьдчилан бэлдсэн танигч уураг мэт) оролцдог.

Бие ямар нэгэн бодисыг аюултай гэж алдаа мэдэрч, IgE үүсгэсэн бол тэр бодис дахин орж ирэхэд IgE мастоцит эсийн гадаргуу дээр наалдсан хэвээрээ дохио илгээдэг. Түлхүүр цоожтой тааруулах мэт тодорхой бодис IgE-тэй яг таарч холбогдоход, тэр дохио мастоцит эсийн дотор хүртэл дамжиж, мөхлөгийг хагалах товч асдаг.

Гэхдээ IgE-гүйгээр ч мастоцит эс урвал үзүүлдэг тохиолдол бий. Учир нь температурын өөрчлөлт, даралт зэрэг механик цочрол эсийн мембраныг шууд донжуулж, мөхлөгийг хагалж болдог. Тиймээс уртикарын шалтгааныг зөвхөн нэг замаар тайлбарлах боломжгүй.

6 долоо хоногт багтсан цочмог уртикарийн шалтгаан

Шинж тэмдэг гарснаас хойш 6 долоо хоногийн дотор бол хурц уртикар гэж ангилдаг. Энэ үед харьцангуй олон тохиолдолд шалтгааныг олж болдог. Түгээмэл түлхэц болдог зүйлс дараах байдалтай.

• Хоол хүнс: гуа хясаа, самар, өндөг зэрэг уургууд IgE-г цочроож, мастоцит эсийг хагалж болно. Учир нь бие тэр уургийг заналхийлсэн бодис гэж буруу тогтоож хадгалсан байдаг.
• Эм: антибиотик болон үрэвслийн эсрэг, өвдөлт намдаах эм (NSAIDs) нь IgE замаас гадна, үрэвслийг зохицуулдаг ферментийн замыг шууд цочроож, мастоцит эсийг идэвхжүүлдэг.
• Халдвар: ханиад мэт вирусын халдвар байвал биеийн ерөнхий дархлааны урвал хурц болж, мастоцит эс ч энгийнээс илүү амархан цочролд урвал үзүүлдэг болно.
• Шавьж хатгах, хазах тохиолдол: шавьжны хор өөрөө мастоцит эсийг шууд цочроодог бодис агуулдаг тул тухайн газарт хүчтэй урвал хурдан илэрдэг.

Эдгээр шалтгаанууд ихэнхдээ өртсөнөөс хойш хамгийн богинохон хэдэн минут, хамгийн удаан ч нэг хоёр хоногийн дотор шинж тэмдэг илэрдэг тул шалтгааныг таамаглахад харьцангуй хялбар.

Архаг уртикарийн шалтгаан яагаад олддоггүй вэ?

Уртикар 6 долоо хоногоос дээш давтагдвал архаг уртикар гэж ангилдаг. Гэтэл архаг уртикарын тохиолдлын талаас илүү хувьд гаднын тодорхой шалтгааныг олж чаддаггүй.

Шалтгааныг олж чаддаггүй шалтгаан нь мастоцит эсийг хагалдаг товч бие дотор байдагт оршино. Сүүлийн үеийн судалгаагаар бие өөрөө үүсгэсэн авто эсрэгбие, өөрөөр хэлбэл анх гаднын бодисыг чиглүүлэх ёстой байсан эсрэгбие өөрийнхөө мастоцит эсийн гадаргуугийн рецепторыг буруу таньж, тасралтгүй цочроож байдаг тохиолдол мэдээлэгдэж байна. Гаднаас шинэ бодис орж ирэхгүй байсан ч биеийн дотор товч давтан дарагдаж байгаа хэрэг. Тиймээс хоолны харшлын шинжилгээ хийсэн ч тодорхой шалтгаан гарахгүй тохиолдол олон байдаг.

Физик уртикарийг юу өдөөдөг вэ?

Тодорхой цочролд урвалж, тухай бүр гарч ирдэг уртикар ч бий. Механик уртикар гэж нэрлэдэг энэ төрөл нь цочрол болон шинж тэмдгийн хоорондох холбоо харьцангуй тодорхой байдаг.

• Хүйтэн агаар, хүйтэн ус: арьсны температур гэнэт буурахад тухайн хэсгийн мастоцит эс хүйтнийг өөрийг нь цочрол гэж таньж урвалжина.
• Чигчигхэн хувцас, дарамт: арьс дарагдах даралт мастоцит эсийн мембраныг механикаар донжуулж, мөхлөгийг хагалдаг.
• Дасгал хийх, халуун усанд орж бие халахад: холинергик уртикар гэдэг ба хөлс булчирхайн ойролцоох мэдрэл идэвхжиж, тэр дохио ойролцоох мастоцит эс хүртэл дамждаг гэж тайлбарладаг.
• Нарны туяанд өртөхөд: хэт ягаан туяа арьсны доторх тодорхой бодисыг өөрчилж, мастоцит эсэд танигдах хэлбэр болгон хувиргадаг тул урвал илэрдэг гэж мэдэгддэг.

Энэ төрөл нь цочролыг арилгавал ихэвчлэн 1-3 цагийн дотор намждаг тул шалтгаан болсон цочролыг тогтоочихвол харьцангуй амархан хянаж болдог.

Стресс уртикарт хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Стресс өөрөө шинэ уртикар үүсгэдэггүй. Гэхдээ аль хэдийн мэдрэмтгий болсон мастоцит эсийн урвалын босгыг бууруулах үүрэгтэй гэж мэдэгддэг.

Стресст орохоор бие олон төрлийн мэдрэл дамжуулагч бодис, дааврыг ялгаруулдаг бөгөөд эдгээрийн зарим нь мастоцит эсийн гадаргуугийн рецептор дээр нөлөөлж, ердийнхөөс бага цочролд ч мөхлөгийг амархан хагалахад хүргэдэг. Тиймээс шалгалтын үе, ажил их байх үед уртикар олон удаа гардаг мэт мэдрэгддэг нь бие мэдрэмтгий болсон байдалд анхнаасаа байсан цочрол илүү амархан урвалд шилждэгтэй холбоотой гэж үзэж болно.

Уртикарийн арчилгаа ба сэргэх хугацаа

Уртикарыг хянах гол зарчим нь мастоцит эс гистаминаа гадагшлуулах үйл явцыг өөрийг нь дарж байх явдал юм. Антигистамин эм нь гистамин мэдрэл, судасны рецептор дээр наалдах байрыг урьдчилан хааж өгдөг эм тул гистамин ялгарсан ч урвал сулрахад тусалдаг.

Хурц уртикар нь шалтгаан болсон цочрол арилахад ихэнхдээ хэдхэн хоногоос 4 долоо хоногийн дотор намждаг тохиолдол их байдаг. Харин архаг уртикарын эдгэрэх хугацаа хүн бүрд харилцан адилгүй ялгаатай байдаг тул 6-12 сарын хооронд өөрөө сайжирдаг тохиолдол түгээмэл гэж мэдээлэгддэг. Мэдээж үүнээс ч удаан үргэлжлэх, дахин илрэх тохиолдол ч бий тул тогтмол ажиглаж, арчлах шаардлагатай.

Шалтгааныг олоход хэцүү архаг уртикар байсан ч цочрол болж болзошгүй хүчин зүйлс, өөрөөр хэлбэл чигчигхэн хувцас, хэт их стресс, тодорхой эм зэргийг нэг нэгээр нь багасгаж явбал шинж тэмдгийн давтамжийг бууруулахад тустай гэж мэдэгддэг. Яаравчлан нэг шалтгааныг олохыг оролдохоос илүү, биеийн илгээж буй дохиог тогтмол ажиглах нь илүү тустай тохиолдол олон байдаг.

Шинж тэмдэг хүчтэй үед тухайн хэсгийг мөстэй зүйлээр хэсэг зуур хөргөвөл судас нарийсч, загатнуур болон хавдар түр зуур намждаг. Гэхдээ хүйтэн цочрол өөрөө түлхэц болдог хүйтний уртикарын төрөлд харин ч урвал улам хүчтэй болж болзошгүй тул өөрийн уртикар аль төрөлд илүү ойрхон байгааг эхлээд шалгаж үзэх нь аюулгүй. Шинж тэмдэг илэрсэн цаг, нөхцөл байдлыг богино хэдий ч тэмдэглэж явбал дараа нь эмчийн үзлэгт шалтгааныг тодруулахад бодит тус болно.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).