Кистэт батгын шалтгаан ба эмчилгээ, гараар шахаж болохгүй яагаад вэ?

Кистэт хатгаа нь бидний ердийн мэддэг хатгаанаас арай өөр төрх шинжтэй байдаг. Цагаан идсэн буюу идээт хатгаа, жижиг үрэвслүүд хэдхэн хоногийн дараа арилдаг бол кистэт хатгаа арьсны гүнд том, хатуу зангилаа хэлбэрээр тогтдог. Хуруугаараа дарж үзсэн ч амархан алга болохгүй, хүрэхэд өвдөж, удаан хугацаанд намдахгүй байх нь элбэг.

Ийм өвчлөл давтагдвал ор мөр, сорви үлдэх нь ихэвчлэн тохиолддог. Тиймээс зүгээр л ажиж суухаас илүү, яагаад ийм гүнд идэрхийлдэг тухай зарчмыг ойлгож, эрт шатанд эмчилгээгээр хариу арга хэмжээ авах нь чухал.

Ялангуяа эрүүний шугам, хацар зэрэг өөх тосны булчирхай том хэсэгт байнга гарч, нэг хэсэгт хэд хэдэн нь давхацан гарах нь ч түгээмэл. Иймд кистэт хатгааг зүгээр л хүнд хэлбэрийн хатгаа гэж бус, үрэвсэл байрладаг давхарга нь өөр тусдаа асуудал гэж авч үзэх нь зөв.

Кистэт батга энгийн батганаас юугаараа ялгаатай вэ?

Кистэт хатгаа нь жижиг үрэвсэл, идээт хатгаанаас хамаагүй гүнд үүсдэг. Арьсны гадаргуу дээр цагаан идэх биш, харин хуруугаар хүрэхэд хатуу, том мэдрэгддэг зангилаа хэлбэрээр илэрдэг. Хэмжээ нь ихэвчлэн 5 миллиметрээс дээш байдаг бөгөөд дарж үзвэл тухайн хэсэг нь дүрэлзэн өвддөг.

Анагаах ухааны хувьд нодул (нягтарсан бөөгнөрөл) ба кист (шингэн эсвэл идээгээр дүүрсэн уут) хэлбэрийг нэгтгэж кистэт хатгаа гэж нэрлэдэг. Кист гэдэг нэрнээс нь ойлгож болохоор, арьсны дотор жижиг уут мэт орон зай үүсэж, дотор нь үрэвслийн бодис хуримтлагддаг. Тиймээс гадаргуугаас нь шахаж гаргахыг оролдоход амархан гардаггүй, харин дотоод үрэвслийг улам хурцатгах тохиолдол их байдаг.

Энгийн идээт хатгаа нь үрэвсэл нь үс уутны дээд хэсэгт, өөрөөр хэлбэл арьсны гадаргуутай ойрхон давхаргад дуусдаг тул цагаан идээ нүдэнд харагдаж, шахаад гаргавал тодорхой хэмжээгээр намждаг. Харин кистэт хатгааны хувьд үрэвсэл байрлах цэг нь бүр доор байдаг тул гаднаас улаан, хатуу мэт харагдахаас цаашгүй, дотоод байдлыг гараар тааж мэдэхэд бэрх.

Нүх бөглөрч даралт хуримтлагдах үйл явц

Хатгаа нь үс уут бөглөрснөөр эхэлдэг. Үс уутны дотор эстэй давхарга хэвийнээс хурдан хуримтлагдаж, зузаарснаар, анх өөх тос чөлөөтэй гарах ёстой сувгийг нарийсгадаг. Энэ нь угаалгуурын нүхэнд үс, хальсны хог наалдаж ус зайтай гарахгүй байгаа тохиолдолтой төстэй.

Ингэж нарийссан сувагт өөх тос үргэлжлүүлэн үйлдвэрлэгдэж, даралт хуримтлагддаг. Энэ даралт нь үс уутны хананд дотроос нь түлхэлт үзүүлснээр, үрэвсэл нь гадаргуутай ойрхон биш дермис буюу илүү гүн давхарга хүртэл тархдаг. Кистэт хатгаа ийм хатуу, өвдөлттэй байдгийн шалтгаан нь яг энэ гүн давхаргад үрэвсэл явагддагт оршино.

Дермис давхаргад өвдөлт мэдрэх мэдрэлийн эс, судас нь эпидермистэй харьцуулахад хамаагүй нягт байрладаг. Тиймээс үрэвсэл энэ давхаргад хүрэхэд улайж хавагнахаас гадна, дараагүй ч байсан ялдам, дүрэлзсэн өвдөлт хамт дагалддаг. Гадаад төрхөөр харагдах хэмжээнээс илүү хүчтэй өвдөлт мэдрэгддэг нь яг энэ шалтгаанаас.

Батганы нян яагаад үрэвслийг ихэсгэдэг вэ?

Үс уутны дотор анхнаасаа хатгааны нян (Cutibacterium acnes) гэдэг бага хэмжээний нян амьдардаг. Энэ нян хүн бүрт байдаг тул байгаа эсэх нь асуудал биш. Сүүлийн үеийн судалгаагаар нянгийн тоо хэмжээнээс илүү, аль омог давамгайлж байгаа нь үрэвслийн хариу урвалын хэмжээг тодорхойлдог гэж мэдээлдэг.

Бөглөрсөн үс уутны дотор хүчилтөрөгч дутагдалтай, өөх тос элбэг байдаг тул энэ нянд өсөж үржихэд таатай орчин бүрддэг. Нян ихсэхэд биеийн дархлааны эс тухайн хэсэгт цугларч, үрэвслийн урвал улам хүчтэй болдог бөгөөд үүний үр дүнд үс уутны хана хагарах шиг нурдаг. Ингэж хагарсан үрэвслийн бодис ойр орчмын дермис эд рүү тархснаар кистэт өвчлөл үүсдэг.

Бэлгийн бойжилтын үе, сарын тэмдгийн өмнөх өдрүүдэд кистэт хатгаа ихэвчлэн гарч ирдэг нь мөн адил учир шалтгаантай. Энэ үед андроген гэдэг дааврын (өөх тосны булчирхайг өдөөдөг даавар) нөлөөгөөр өөх тос ялгарах хэмжээ нэмэгдэж, үс уутны дотоод орчин нян, үрэвсэл улам хүчтэй болоход илүү таатай тал руу шилждэг.

Сорви ба пигмент үлдэх шалтгаан

Зөвхөн гадаргуу дээр байдаг хатгаа нь эвэрлэг давхаргад л асуудал үүсээд алга болдог тул ихэвчлэн ор мөргүй эдгэрдэг. Харин кистэт хатгаа тэгэхгүй. Үрэвсэл дермис хүртэл тархахдаа тэр хэсгийг барьж байсан коллагены утаснууд хамт гэмтдэг.

Коллаген нь арьсыг доороос нь тулгаж байдаг багана мэт уураг. Энэ багана нурсан хэсгийг бие нь анхны бүтэц рүү бүрэн сэргээж чадахгүй бол хонхорхой эсвэл бартаа гадаргуутай сорви болж үлддэг. Түүнчлэн үрэвсэл их, удаан үргэлжлэх тусам энэ гэмтлийн хэмжээ ч өргөждөг тул кистэт хатгааг удаан анзаараагүй орхих тусам сорвижих эрсдэл нэмэгддэг.

Мөн үрэвсэл намжсаны дараа ч тэр хэсэгт бараан пигмент үлддэг тохиолдол их байдаг. Учир нь үрэвсэл удаан үргэлжилвэл арьсны дотоод пигментийн эсүүд өдөөгдөж, меланиныг хэт ихээр үйлдвэрлэдэг. Энэ пигмент нь сорвиноос ялгаатай нь цаг хугацааны явцад бүдгэрэх хандлагатай ч, нарны хэт ягаан туяанд шууд өртвөл бүдгэрэх хурд нь мэдэгдэхүйц удааширдаг.

Эмнэлэгт хэрхэн эмчилдэг вэ?

Кистэт хатгааг зах зээлийн бүтээгдэхүүнээр л намжаахад хэцүү тохиолдол их байдаг тул арьс судлалын эмчийн үзлэгээр эмчлүүлэхийг зөвлөдөг. Өвчлөлийн гүн, зэргээс хамааран дараах аргуудыг хамтад нь эсвэл шат дараатайгаар хэрэглэдэг.

• Орон нутгийн ретиноид (tretinoin гэх мэт): үс уутны дотоод эвэрлэг давхарга хуримтлагдах хурдыг сааруулж, эхнээсээ сувгийн бөглөрөлтийг багасгадаг.
• Уух антибиотик (doxycycline гэх мэт): үрэвсэл үүсгэдэг нян болон үрэвслийн урвалыг хамт багасгаж, шинэ хурц үрэвслийн хэмжээг хурдан намждаг.
• Дааврын эмчилгээ (spironolactone гэх мэт): эмэгтэй хүний хатгаанд өөх тос ялгаруулалтыг нэмэгдүүлдэг андрогены урвалыг багасгаж, өөх тос хэт үйлдвэрлэгдэхийг үндсээр нь тохируулдаг.
• Isotretinoin (уух ретиноид): өөх тосны булчирхайн хэмжээг өөрийг нь багасгаж, давтагдах хандлагатай хүнд хэлбэрийн кистэт хатгаанд хамгийн үндсэн тохируулах үр дүнг өгдөг.
• Өвчлөлийн дотор шатны стероид тарилга (intralesional triamcinolone): том, хатуу кистэд бага хэмжээгээр шууд тарьж, нэг хоёр хоногийн дотор хэмжээ, өвдөлтийг хурдан бууруулдаг.

Гараар шахвал яагаад улам дордох вэ?

Кистэт хатгааг гараараа шахаж, дарж арилгамаар санагдах нь элбэг ч, тэгэх тусам байдал улам муудна. Кистэт өвчлөлд үрэвслийн бодис дермисийн гүнд байрладаг тул гараар дарсан ч гадаргуу руу амархан гарч ирдэггүй.

Харин дарах хүч нь үс уутны ханыг дотроос нь хагалж, хуримтлагдсан үрэвслийн бодисыг ойр орчмын эд рүү түлхэн оруулах үр дагавартай. Энэ нь нарийн өрөөнд хаагдсан даралт ханыг цоолж хажуу өрөө хүртэл тархах явдалтай төстэй. Ингэж тархсан үрэвсэл анхны өвчлөлөөс илүү өргөн хүрээнд сорви үлдээж болзошгүй тул, хүрэлгүй эмчилгээгээр намжаах нь эцсийн дүндээ эдгэрэлтийг илүү хурдасгадаг.

Намжтал хэр хугацаа орох вэ?

Шинэ хавагнасан нэг кист эмчилгээ авбал ихэвчлэн 4–12 долоо хоногийн дотор хэмжээ, өвдөлт нь мэдэгдэхүйц намждаг. Гэхдээ энэ бол нэг өвчлөлийн тухай, кистэт хатгааг бүхэлд нь тохируулах эмчилгээний явц үүнээс хамаагүй урт үргэлжилдэг.

Давтагдахыг багасгаж, өөх тосны булчирхайг өөрийг нь тохируулах эмчилгээг ихэвчлэн 6–12 сарын турш тогтвортой үргэлжлүүлбэл найдвартай үр дүнд хүрдэг гэж мэдээлдэг. Энэ хугацаанд нарны хамгаалалтыг тогтмол хэрэглэвэл үрэвсэл намжсан хэсэгт бараан пигмент үлдэхээс сэргийлэхэд тустай. Мөн зөөлөн нүүр угаагч, чийгшүүлэгчээр арьсны хамгаалалтын хаалтыг хамгаалж байвал, эмчилгээний явцад амархан үүсдэг цочроол, хатаашилтыг ч зэрэгцүүлэн зохицуулж болно.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).