Ботоксын тэсвэржилтийн шалтгаан ба завсар, хийлгэх тусам үр дүн буурдаг уу?

Урьд нь сайн үр дүн өгч байсан ботокс хэсэг хугацааны дараа өмнөх шигээ гөлгөр болгохоо больдог тухай ярианууд байдаг. Тунг бага зэрэг нэмсэн ч үр дүн өөрчлөгдөхгүй тохиолдол ч бий.

Ийм байдлыг ихэвчлэн ботоксын тэсвэржилт гэж нэрлэдэг. Үүний цаана бие махбод ботоксын найрлагыг харь бодис хэмээн танин, түүнийг блоклох дархлааны хариу үйлдэл оршдог. Яагаад ийм зүйл болдог, хэрхэн сэргийлж болохыг зарчмаар нь ойлговол илүү энгийн болно.

Ботоксын тэсвэржилт гэж ямар байдлыг хэлэх вэ?

Ботокс, өөрөөр хэлбэл ботулины токсин нь мэдрэлийн төгсгөлөөс булчинд "хөдөл" гэсэн дохио дамжуулдаг бодис (ацетилхолин) ялгарахаас сэргийлэх байдлаар үйлчилдэг. Дохио тасрахад булчин чангарч чадахгүй болдог, тиймээс үрчлээс арилдаг юм.

Тэсвэржилт гэдэг нь ижил тунг тарьсан ч энэ дохионы блоклолт өмнөх шигээ явагдахгүй байгаа байдлыг хэлнэ. Булчин хэвийн хөдөлж, үрчлээс ч арилахгүй үлддэг. Тунг нэмсэн ч хариу үйлдэл ялгаагүй бол тэсвэржилтийг сэжиглэж болно.

Гэхдээ энэ нь түгээмэл тохиолддог зүйл биш. Ихэнх тохиолдолд давтан хийлгэсэн ч үр дүн тогтвортой хадгалагддаг гэж мэдээлэгддэг бөгөөд тэсвэржилт зөвхөн цөөн хувьд илэрдэг гэж тооцогддог. Энэ нь ижил ханиадны эмийг олон удаа уусан ч ихэнх хүнд байнга сайн үйлчилдэгтэй адилхан. Гэхдээ зарчмыг нь урьдчилан мэдэж байвал үр дүн өмнөх шигээ мэдрэгдэхгүй болоход түгшилгүйгээр шалтгааныг нэг нэгээр нь шалгаж болно.

Тэсвэржилт яагаад үүсдэг вэ?

Ботулины токсин нь уургаас тогтдог. Бидний биеийн дархлааны систем танихгүй уураг орж ирэхэд эхлээд түрэмгийлэгч хэмээн сэжиглэж, эсэргүүцэх бэлтгэлээ ханддаг. Энэ нь нянд буюу вирүст хариу үйлдэл үзүүлэхтэй ижил зарчим юм.

Энэ үед дархлааны систем үүсгэдэг зүйл бол саармагжуулагч эсрэгбие юм. Эсрэгбиеийг тухайн токсины хэлбэрт яг таарсан нэгэн төрлийн цоож гэж төсөөлвөл ойлгоход амархан. Токсин мэдрэлийн эстэд хүрэхээс өмнө энэ цоож эхэлж наалдан, токсины идэвхжих хэсгийг хааж орхидог. Ингэснээр токсин мэдрэлд хүрсэн ч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй болдог.

Асуудал нь энэ эсрэгбие нэг удаа үүсчихвэл биед удаан хугацаагаар үлддэг явдал юм. Тиймээс дараагийн удаа ижил найрлагатай токсиныг тарьсан ч эсрэгбие эхэлж барьж аваад, үр дүн муу гарах байдал үргэлжлэх боломжтой. Жишээ нь эхний 3-5 удаагийн тарилгад үрчлээс сайн арилж байгаад, тодорхой мөчөөс эхлэн ижил хэсэгт ижил тунгаар тарьсан ч нүүрний хөдөлгөөн урьдын адил хэвээр үлддэг тохиолдол яг ийм зарчмаар тайлбарлагддаг.

Цогц уурагтай бэлдмэл ба цэвэр токсины ялгаа

Ботоксын бэлдмэлд токсины гол бодис ганцаараа биш, түүнийг хүрээлж буй нэмэлт уураг гэдэг туслах найрлага хамт агуулагдсан байх тохиолдол бий. Нэмэлт уураг нь токсиныг тогтвортой хадгалж, зөөвөрлөхөд туслах баглаа боодол шиг үүрэг гүйцэтгэдэг.

Гэвч энэ баглаа боодлын үүрэг гүйцэтгэдэг нэмэлт уураг ч эцсийн эцэст биеийн хувьд танихгүй уураг юм. Нэг дор олон төрлийн харь бодис орж ирвэл дархлааны систем илүү мэдрэмтгий хариу үзүүлэх магадлал нэмэгддэг гэж мэдээлэгддэг. Энэ нь танихгүй олон зочин нэг дор ирэхэд харуул хамгаалалт улам чангарахтай адил юм.

Харин цэвэршүүлэх явцад энэ нэмэлт уургийг аль болох арилгасан цэвэр токсины бэлдмэлд бие тулгардаг танихгүй уургийн төрөл, хэмжээ харьцангуй бага байдаг. Ачаа баглахдаа баглаа боодлыг багасгавал хайрцган дотор танихгүй зүйл цөөн холилдохтой ижил учиртай. Тиймээс давтан тарьсан ч эсрэгбие үүсэх эрсдэл бага гэж мэдэгдэж байна. Эмчилгээ хийлгэхийн өмнө ямар бэлдмэл ашиглаж байгааг мэдэхийг хүсвэл эмчээсээ асуух боломжтой.

Завсар богино бол тэсвэржилт амархан үүсэх үү?

Ижил найрлага байсан ч хэр олон удаа тарьж байгаа нь эсрэгбие үүсэхэд томоохон нөлөө үзүүлдэг. Богино зайтай давтан өртөвөл дархлааны систем тухайн уургийг илүү тодорхой санаж, дараагийн удаад илүү хурдан бас хүчтэй хариу үйлдэл үзүүлэх хандлагатай байдаг. Вакцинжуулалтыг олон удаа хийхэд эсрэгбиеийн хариу үйлдэл хүчтэй болдог бустер эффекттэй адил зарчим юм.

Харин эмчилгээ хоорондоо хангалттай хугацаатай байвал дархлааны систем үүнийг бүр болгонд шинэ өдөөлт гэж хүлээж авах магадлал буурдаг. Тиймээс ерөнхийдөө хамгийн багадаа 3 сараас дээш хугацааны зайтай эмчилгээ хийлгэхийг зөвлөдөг гэж мэдэгдэж байна. Үр дүн хурдан буурсан юм шиг санагдаад зайг богиносгож байнга тарих зуршил нь эсрэгээрээ тэсвэржилтийн эрсдэлийг өсгөх боломжтой. Үр дүн жаахан эрт буурсан юм шиг санагдаад нэг сарын дараа дахин тарихтай, эхэндээ зөвлөсний дагуу гурван сарыг дүүргэж тарихыг харьцуулбал, сүүлийнх нь дархлааны системийн хувьд илүү танихгүй өдөөлт мэт мэдрэгдэж, эсрэгбие бага үүсдэг гэж ойлгоход амархан.

Үр дүн сул бол тунг нэмж болох уу?

Үр дүн сулрах шиг санагдвал тунг нэмэх хүсэл төрж болно. Гэвч өндөр тунг байнга давтан тарих нь ч эсрэгбие үүсэхийг түргэтгэдэг хүчин зүйлсийн нэг гэж мэдээлэгддэг. Учир нь биед орж ирдэг танихгүй уургийн нийт хэмжээ ихсэх тусам дархлааны систем хариу үзүүлэх боломж ч түүнчлэн нэмэгддэг.

Тиймээс шаардлагатай хэмжээгээр л, зорилгод тохирсон хамгийн бага тунг ашиглахыг зөвлөдөг. Үр дүн дутуу мэдрэгдэж байвал тунг өчүүхэн ч бодолгүй нэмэхээс илүү эмчилгээний хугацаа, ашиглаж буй бэлдмэлээ эхлээд шалгах нь дараалалд илүү тохиромжтой. Жишээ нь хөмсөг хоорондын үрчлээст тогтоосон тунгаас хавьгүй ихийг байнга тарих тохиолдол, шаардлагатай хэсэгт яг зөв тунг ашиглах тохиолдлыг харьцуулбал, биед хуримтлагдах танихгүй уургийн нийт хэмжээ өөрөө өөр учраас эсрэгбие үүсэх шалтгаан ч мэдээж ялгаатай гарна.

Тэсвэржилт сэжиглэгдвэл юуг шалгах вэ?

Үр дүн урьдын адил биш байна гэдэг шалтгаанаар шууд тэсвэржилт гэж дүгнэхэд бэрх. Учир нь тарьсан хэсэг, тарианы гүн, хүн бүрийн булчингийн онцлогийн ялгаанаас ч үр дүнгийн мэдрэмж өөр байх боломжтой. Дараах аргуудаар шалтгааныг нарийвчлан харж болно.

• Өөр хэсэгт бага хэмжээгээр туршилтын тарилга хийж үзэх арга: тодорхой нэг хэсэгт л хариу үйлдэл байхгүй бол эмчилгээний аргатай холбоотой байж болох ба, олон хэсэгт нийтлэг байдлаар хариу үйлдэл сул байвал эсрэгбие үүссэн байх магадлал өндөр болдог.
• Одоо ашиглаж буй бэлдмэлээ цэвэр токсины төрлөөр солиж үзэх арга: одоогийн бэлдмэлийн нэмэлт уурганд эсрэгбие үүссэн байсан ч, найрлага өөр бэлдмэлд хариу үйлдэл хэвээр байх боломжтой гэж мэдээлэгддэг.
• Сүүлийн үеийн эмчилгээний түүхийг хамт шалгах арга: зай хугацаа богино байсан эсэх, тун байнга нэмэгдэж байсан эсэхийг эргэн харах нь шалтгааныг тодорхойлоход тусалдаг.

Ийм шалгалтыг ганцаараа дүгнэхээс илүү эмчтэйгээ зөвлөлдөж хийх нь илүү нарийвчтай байдаг.

Нэгэнт үүссэн эсрэгбие алга болж чадах уу?

Эсрэгбие нэг үүсчихвэл биед удаан хугацаагаар үлддэг тул бүрэн эхийн байдалдаа буцах нь амаргүй гэж мэдэгдэж байна. Гэхдээ энэ нь насан туршид өөрчлөгдөшгүй хэвээр үлдэнэ гэсэн үг биш.

Удаан хугацаа өнгөрч, тухайн найрлагад дахин өртөхгүй бол эсрэгбиеийн түвшин аажмаар буурах тохиолдол мэдээлэгддэг. Дархлааны систем ч байнгын өдөөлтгүй бол тэр санамжаа урьдын адил хүчтэй хадгалдаггүй байдаг учраас юм. Гэхдээ хэр удаан үргэлжлэх, хэр их буурах нь хүн бүрт өөр байдаг тул тодорхой хугацааг заавал хэлэхэд бэрх.

Тиймээс тэсвэржилт тогтоогдвол 6-12 сарын хугацаанд ижил төрлийн бэлдмэлээс завсарлах, эсвэл дархлаа өдөөх чадвар багатай цэвэр токсин руу шилжих нь бодит хувилбар болж санал болгогддог. Яаравчлан тунг нэмж түлхэхээс илүү, биеийн хариу үйлдэл намжих хугацааг хамт тооцох нь дээр гэж мэдэгдэж байна.

Тэсвэржилтээс сэргийлэх зуршил

Нэг эсрэгбие үүсчихвэл буцаах нь амаргүй гэж мэдэгдсэн тул анхнаасаа үүсгэхгүй байхаар анхаарах нь илүү бодитой.

• Зөвлөж буй эмчилгээний зайг баримтлах: зай богино байх тусам дархлааны систем токсиныг илүү олон удаа, илүү хүчтэй санах боломж олж авдаг.
• Шаардлагатай зорилго, хэсэгт л хамгийн бага үр дүнтэй тунгаар эмчилгээ хийлгэх: биед орох танихгүй уургийн нийт хэмжээг багасгавал эсрэгбие үүсэх шалтгаан ч түүнчлэн багасна.
• Бэлдмэлийн сонголт, эмчилгээний түүхийг эмчтэйгээ хамт удирдах: ямар бэлдмэлийг хэзээ, хэдий хэмжээгээр тарьсныг тэмдэглэж байвал үр дүн буурахад шалтгааныг илүү хурдан олж болно.

Энэ гурвыг тогтмол баримталах нь ганцаараа ч тэсвэржилтийн эрсдэлийг ихээхэн бууруулж чадна гэж мэдэгдэж байна. Юуны түрүүнд үр дүн жаахан буурсан гэж яаравчлан тун, давтамжаа нэмэхээс илүү, шалтгааныг эхлээд олж мэдэх нь эцсийн дүндээ үр дүнг илүү удаан хадгалах зам юм.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).