Ботокс байнга тарьвал дасал (эсэргүүцэл) яагаад үүсдэг, яаж зайлсхийх боломжтой вэ?

Урьд нь сайн ажилладаг байсан ботокс хэсэг хугацааны дараа өмнөх шигээ нүүрний үрчлээсийг тэгшлэхээ больдог тухай ярианыг байнга сонсдог. Тунг бага зэрэг нэмсэн ч үр дүн өөрчлөгдөөгүй хэвээр байдаг тохиолдол ч бий.

Ийм байдлыг ерөнхийд нь ботоксын дасал (эсэргүүцэл) гэж нэрлэдэг. Үүний ард бие нь ботоксын найрлагыг харь бодис гэж таньж, түүнийг хааж буй дархлааны хариу үйлдэл оршдог. Яагаад ийм зүйл болдог, хэрхэн зайлсхийж болохыг механизмаар нь ойлговол мэдэгдэхүйц ойлгомжтой болдог.

Ботоксын дасал гэж яг ямар байдлыг хэлдэг вэ?

Ботокс буюу ботулин токсин нь мэдрэлийн төгсгөлөөс булчинд хөдлөх дохио дамжуулдаг бодис буюу ацетилхолины ялгарлыг зогсоох замаар ажилладаг. Дохио тасрахад булчин хүчээ алддаг, тиймээс үрчлээс тэгширдэг.

Дасал гэдэг нь ижил тунг тарьсан ч энэ дохио тасалдал өмнөх шигээ хэрэгжихээ больсон байдлыг хэлдэг. Булчин хэвийн хөдөлж, үрчлээс ч арилахгүй үлддэг. Тунг нэмсэн ч хариу үйлдэл мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөхгүй бол дасал сэжиглэж болно.

Гэхдээ энэ нь тийм ч түгээмэл тохиолдол биш. Ихэнх хүмүүст давтан тарилга хийлгэсэн ч үр дүн тогтвортой хадгалагддаг гэж мэдээлдэг бөгөөд дасал зөвхөн цөөн хувь хүнд илэрдэг гэж тооцогддог. Энэ нь ижил ханиадны эмийг олон удаа уусан ч ихэнх хүнд байнга сайн үйлчилдэгтэй адилхан. Гэсэн ч механизмыг урьдчилан мэдэж байвал үр дүн өмнөх шигээ биш болоход түгшилгүйгээр шалтгааныг нэг нэгээр нь эргэн харах боломжтой.

Биед эсрэгбие яагаад, ямар үйл явцаар үүсдэг вэ?

Ботулин токсин нь уургаас бүрддэг. Манай биеийн дархлааны систем харь уураг орж ирэхэд эхлээд түрэмгийлэгч гэж сэжиглэн хариу үйлдэл үзүүлэхэд бэлтгэдэг. Энэ нь бактери, вируст хариу үйлдэл үзүүлэхтэй ижил зарчим юм.

Энэ үед дархлааны систем саармагжуулагч эсрэгбие үүсгэдэг. Эсрэгбиеийг тухайн токсины хэлбэрт яг тохирсон нэг төрлийн цоож гэж төсөөлбөл ойлгоход хялбар. Токсин мэдрэлийн эсэд хүрэхээс өмнө энэ цоож эхлээд наалдаж, токсины үйлчлэх хэсгийг хаадаг. Ийнхүү токсин мэдрэлд хүрсэн ч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй болдог.

Асуудал нь энэ эсрэгбие нэг удаа үүсвэл биед удаан хугацаагаар үлддэгт байдаг. Тиймээс дараагийн удаа ижил найрлагатай токсин тарьсан ч эсрэгбие эхэлж барьж авснаас үр дүн муу гарах байдал үргэлжилж болно. Жишээ нь эхний 3-аас 5 удаа орчим тарилгад үрчлээс сайн тэгшрээд байтал, тодорхой мөчөөс эхлэн ижил хэсэгт ижил тунг тарьсан ч нүүрний хөдөлгөөн өмнөх шигээ хэвээрээ байдаг тохиолдлыг яг энэ механизмаар тайлбарладаг.

Нийлмэл уургийн бэлдмэл ба цэвэр токсин, юугаараа ялгаатай вэ?

Ботоксын бэлдмэлд токсины цөм ганцаараа биш, түүнийг ороож буй нийлмэл уураг гэдэг туслах найрлага хамт агуулагддаг тохиолдол байдаг. Нийлмэл уураг нь токсиныг тогтвортой хадгалж, зөөвөрлөх сав баглаа боодол шиг үүрэг гүйцэтгэдэг.

Гэвч энэ баглаа боодлын үүрэг гүйцэтгэдэг нэмэлт уураг ч биеийн хувьд эцсийн эцэст харь уураг байдаг. Нэг дор олон төрлийн харь бодис орж ирэхэд дархлааны систем илүү мэдрэмтгий хариу үйлдэл үзүүлэх магадлал өснө гэж мэдээлдэг. Энэ нь танихгүй олон зочин нэг зэрэг ирэхэд хамгаалалт улам чангарахтай адил юм.

Харин цэвэршүүлэх явцад энэ нэмэлт уургийг аль болох зайлуулсан цэвэр токсины бэлдмэлд бие тулгарах харь уургийн төрөл, хэмжээ харьцангуй бага байдаг. Ачаа боохдоо баглаа боодлыг багасгавал хайрцганд харь зүйл бага холилдохтой яг адил зарчим. Тиймээс давтан тарьсан ч эсрэгбие үүсэх эрсдэл бага байдаг гэж тайлбарлагддаг. Тарилгаас өмнө ямар бэлдмэл ашиглаж буйг мэдэхийг хүсвэл эмнэлгийн ажилтнаас асууж болно.

Тарилгын хоорондох завсарлага яагаад ийм чухалд тооцогддог вэ?

Ижил найрлага байсан ч хэр олон удаа тарьж байгаа нь эсрэгбие үүсэхэд ихээхэн нөлөөлдөг. Богино хугацааны зайтай давтан өртвөл дархлааны систем тухайн уургийг илүү тодорхой санаж, дараагийн удаа илүү хурдан, хүчтэй хариу үйлдэл үзүүлэх хандлагатай. Энэ нь вакцинийг олон удаа тариулахад эсрэгбиеийн хариу үйлдэл хүчжидэг бустер эффекттэй адил зарчим юм.

Эсрэгээрээ тарилга хоорондоо хангалттай завсарлагатай байвал дархлааны систем тухайн бодисыг шинэ өдөөлт гэж хүлээн авах магадлал багасдаг. Тиймээс ерөнхийдөө хамгийн багадаа 3 сараас дээш завсарлагатайгаар тарилга хийлгэхийг зөвлөдөг гэж мэдээлдэг. Үр дүн хурдан буурлаа гэж завсарлагаа богиносгож байнга тарих зуршил эсрэгээрээ дасал үүсэх эрсдлийг нэмэгдүүлж болно. Үр дүн жаахан эрт буурсан юм шиг санагдаад 1 сарын дараа дахин тарьсан тохиолдол болон эхэнд зөвлөсний дагуу 3 сар дүүргэж тарьсан тохиолдлыг харьцуулбал, хоёр дахь нь дархлааны системд илүү харь өдөөлт мэт мэдрэгддэг тул эсрэгбие бага үүсдэг гэж ойлгож болно.

Тунг байнга нэмэх нь ч нөлөө үзүүлэх үү?

Үр дүн сулраад байна гэж мэдрэгдвэл тунгаас нэмэх хүсэл төрж болно. Гэхдээ өндөр тунг байнга давтан тарьдаг байдал ч эсрэгбие үүсэхийг түргэсгэдэг хүчин зүйлийн нэг гэж мэдээлдэг. Учир нь биед орж ирэх харь уургийн нийт хэмжээ өссөнөөр дархлааны систем хариу үйлдэл үзүүлэх боломж ч түүнчлэн нэмэгддэг.

Тиймээс шаардлагатай хэмжээгээр л, зорилгодоо тохирсон хамгийн бага тунг ашиглахыг зөвлөдөг. Үр дүн хангалтгүй мэдрэгдвэл тунг санамсаргүйгээр нэмэхээс илүү, эхлээд тарилгын завсарлага буюу ашиглаж буй бэлдмэлээ шалгаж үзэх нь дэс дараалалд илүү нийцнэ. Жишээ нь хөмсөгний завсрын үрчлээст тогтоосон тунгаас хавьгүй их хэмжээгээр, олон удаа тарьсан тохиолдол болон шаардлагатай хэсэгт яг таарсан хэмжээгээр л хийсэн тохиолдлыг харьцуулбал, биед хуримтлагдах харь уургийн нийт хэмжээ өөрөө өөр байдаг тул эсрэгбие үүсэх шалтгаан ч мэдээж ялгаатай гардаг.

Дасал сэжиглэгдвэл яаж шалгаж, хэрхэн зохицуулах вэ?

Үр дүн өмнөх шигээ биш байна гэдэг шалтгаанаар дароо нь дасал гэж дүгнэх бэрхшээлтэй. Учир нь тарилгын хэсэг, хийсэн гүн, хүн бүрийн булчингийн онцлогийн ялгаанаас ч мэдрэгдэх үр дүн өөр байж болно. Дараах аргуудаар шалтгааныг нарийсгаж болно.

• Өөр хэсэгт бага хэмжээгээр туршилтын тарилга хийж үзэх арга: зөвхөн тодорхой хэсэгт хариу үйлдэл байхгүй бол тарилгын аргатай холбоотой асуудал байж болох ба олон хэсэгт нэгэн зэрэг хариу үйлдэл сул байвал эсрэгбие үүссэн байх магадлал өндөр болно.
• Ашиглаж буй бэлдмэлээ цэвэр токсины төрлөөр солиж үзэх арга: одоогийн бэлдмэлийн нийлмэл уурагт эсрэгбие үүссэн тохиолдолд ч, найрлагын бүтэц өөр бэлдмэлд хариу үйлдэл хэвээр байж болно гэж мэдээлдэг.
• Сүүлийн үеийн тарилгын түүхийг хамт шалгах арга: завсарлага богино байсан эсэх, тун байнга нэмэгдэж ирсэн эсэхийг эргэн харвал шалтгааныг тодорхойлоход тусалдаг.

Ийм шалгалтыг ганцаараа дүгнэхээс илүү эмнэлгийн ажилтантай зөвлөлдөж хийх нь илүү зөв.

Нэг үүссэн эсрэгбие мөнхөд арилахгүй гэж үү?

Эсрэгбие нэг удаа үүсвэл биед удаан хугацаагаар үлддэг тул бүрэн эхний байдалдаа орох нь хялбар биш гэж мэддэг. Гэхдээ энэ нь насан туршид тогтмол хэвээр байна гэсэн үг биш.

Урт хугацаа өнгөрч, тухайн найрлагад дахин өртөхгүй бол эсрэгбиеийн түвшин аажмаар буурдаг тохиолдол мэдээлэгддэг. Дархлааны систем ч байнгын өдөөлт байхгүй бол тэр санамжийг өмнөх шигээ хүчтэй хадгалдаггүй тул. Гэхдээ хэр удах, хэр буурах нь хүн бүрт ихээхэн ялгаатай тул тодорхой хугацааг тогтоож хэлэхэд бэрх.

Тиймээс дасал баталгаажвал 6-аас 12 сар орчим ижил төрлийн бэлдмэлийг завсарлах, эсвэл дархлаа өдөөх чадвар бага цэвэр токсин руу шилжих нь бодит хувилбар болж санал болгогддог. Яаравчлан тунг цаашид нэмэхээс илүү биеийн хариу үйлдэл намжих хугацааг хамт бодолцох нь дээр гэж мэдээлдэг.

Дасал үүсэхээс сэргийлэхийн тулд өдөр тутам юуг баримтлах вэ?

Эсрэгбие нэг үүсвэл эргүүлэн буцаах хялбар биш гэдэг тул эхнээсээ үүсгэхгүй байхаар хянах нь илүү бодитой.

• Зөвлөсөн тарилгын завсарлагыг баримтлах: завсарлага богиносох тусам дархлааны систем токсиныг илүү олон удаа, илүү хүчтэй санах боломж олж авдаг тул.
• Шаардлагатай зорилго, хэсэгт л хамгийн бага үр дүнтэй тунгаар тарилга хийлгэх: биед орж ирэх харь уургийн нийт хэмжээг багасгавал эсрэгбие үүсэх шалтгаан ч түүнчлэн багасна.
• Бэлдмэлийн сонголт, тарилгын түүхийг эмнэлгийн ажилтантай хамт хянах: ямар бэлдмэлийг хэзээ, хэр их тарьсныг тэмдэглэж байвал үр дүн буурахад шалтгааныг илүү хурдан олох боломжтой.

Энэ гурвыг тогтвортой баримтлах нь ганцаараа ч дасал үүсэх эрсдлийг ихээхэн бууруулж чадна гэдэг. Юуны түрүүнд үр дүн жаахан буурлаа гэж яаравчлан тунг эсвэл давтамжийг нэмэхээс илүү, шалтгааныг эхлээд олж тогтоох дараалал эцсийн эцэст үр дүнг илүү удаан хадгалах зам юм.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).