Ұсақ шаңның тері тосқауылы мен коллагенге әсері қандай?

Ұсақ шаң көп күндері макияж тез бұзылып, тері шаншып ауырғандай сезінетін адамдар аз емес. Бұл жай көңіл-күйден туындаған нәрсе емес. Ұсақ шаңның диаметрі шаш талшығынан ондаған есе жіңішке бөлшектерден тұратындықтан, ол тек тері бетінде жатып қалмайды, тесікшелер мен мүйізді қабат саңылаулары арқылы ішке еніп кетеді. Осылай еніп, бос радикалдардың мөлшерін көбейтіп, қабыну реакциясын тудырады, тіпті терінің қорғаныш қабаты мен коллагенге дейін әсер етеді. Ұсақ шаң теріге қандай жолмен енетінін, неге мұндай реакция туындайтынын және не істеу пайдалы болатынын кезек-кезегімен қарастырайық.

Ұсақ шаңның құрамында не бар?

Ұсақ шаң бір ғана зат емес, әртүрлі құрамдастардың жиынтығы. Көмір бөлшектері, ауыр металдар, сульфаттар сияқты атмосфералық ластаушы заттар бір-бірімен жабысып біріккен күйде болғандықтан, теріге тигенде тітіркендіретін құрамдастары бір-екеу ғана емес. Сондықтан ұсақ шаңды жай ғана шаң деп емес, шағын химиялық заттар жиынтығы деп түсінген дұрысырақ.

Тері ағзада сыртқы ауамен ең кең ауданда жанасатын мүше. Өкпе тек тыныс алғанда ғана ауамен жанасса, тері күні бойы ашық қалады. Дегенмен ұсақ шаңның өкпе ауруларындай теріге қатысты мәселе ретінде айқын көрінбей жүруінің себебі, оның әсері баяу жиналатындығында. Бір-екі күнде байқалмайды, бірақ әсер қайталанған сайын қорғаныш қабаты мен коллаген біртіндеп сарқылады.

Әсіресе бөлшек неғұрлым ұсақ болса, соғұрлым мәселе күрделене түседі. Ірі шаң мүйізді қабат бетінде сүзіліп қалады, ал өте ұсақ бөлшектер, олар аса ұсақ шаң деп аталады, мүйізді жасушалар аралығындағы тар саңылауларға дейін еніп кете алады. Бөлшектің ұсақтығының өзі оның еніп кету қабілетін білдіреді.

Ұсақ шаң теріге қандай жолмен енеді?

Ұсақ шаң теріге тек тесікшелер арқылы ғана енбейді. Түк шыққан шағын саңылаулар, яғни түк фолликулалары да негізгі жол болып табылады. Түк фолликуласы тері бетінен ішке қарай батыңқы құбыр тәрізді болғандықтан, ұсақ бөлшектер мүйізді қабатты айналып өтіп, тереңірек қабаттарға тіке жете алатын қысқа жол қызметін атқарады.

Мүйізді жасушалар маңына жеткен ұсақ шаң жасуша бетіндегі белгілі бір рецепторларға ілінеді. Соның бірі, арил көмірсутек рецепторы (AhR), қарапайым тілмен айтқанда жасуша бетіндегі антенна тәрізді сезгіш құрал. Ол әдетте ағзаға енген сыртқы химиялық заттарды тани отырып, реакцияны іске қосу үшін қажет, ал ұсақ шаң құрамындағы заттар да осы антеннаны іске қосып, сигнал береді.

Мәселе осы антенна қосылғаннан кейін басталатын реакцияда. Сигнал қосылғанда жасуша ішінде бос радикалдар көбейіп, қабыну тудыратын заттар да бөліне бастайды. Яғни ұсақ шаңның өзі теріні тікелей тырнап жатқан жоқ, жасушаның оны қауіп деп танып, өз бетінше іске қосатын қорғаныс реакциясы теріге керісінше ауыртпалық болып тиетін жүйе.

Ұсақ шаң коллагенді қалай азайтады?

Жоғарыда іске қосылған антенна реакциясы сонымен шектелмейді. Зерттеулерде ұсақ шаңға ұшыраған теріде коллаген жасайтын дерма жасушалары, фибробласттарда коллагенді ыдырататын фермент MMP (matrix metalloproteinase) деңгейінің айқын артатыны, керісінше коллаген гендерінің (COL1A1, COL1A2) экспрессиясының төмендейтіні бірге тіркелген.

Яғни коллагенді жасау жылдамдығы азайып, ыдырату жылдамдығы артатын екі өзгеріс бір мезгілде орын алады. Бұл таразының бір табағынан жүкті алып, екінші табағына жүк қосуға ұқсас. Нәтижесінде коллагеннің жалпы мөлшері азаятын бағытта таразы бір жаққа қарай ауады.

Бұл процесте негізгі делдал бос радикалдар. Бос радикалдар жасуша ішінде тат басу процесіне ұқсас зақым тудыратын заттар, ал ұсақ шаң көбейткен бос радикалдар фибробласттардың қалыпты коллаген түзу қызметіне кедергі жасайды. Сондықтан ультракүлгін сәуле сияқты ұсақ шаң да тері қартаюын жеделдететін фактор ретінде аталады. Дегенмен оның жылдамдығы әсер ету мөлшері мен ұзақтығына қарай адамнан адамға өзгеше болады.

Тері тосқауылы жұқарса не өзгереді?

Терінің қорғаныш қабаты жиі кірпіш пен цементке теңеледі. Мүйізді жасушалар кірпіш болса, керамидтер сияқты липидтік заттар олардың арасын толтыратын цемент рөлін атқарады. Бұл құрылым тығыз болса ғана ылғал буланбай, сыртқы тітіркендіргіштер де кіре алмайды.

Зерттеулерде ұсақ шаңға ұшыраған теріде қорғаныш қабатын құрайтын негізгі ақуыздардың деңгейінің төмендейтіні байқалған. Цемент рөлін атқаратын құрамдастың азаюы, кірпіштер арасындағы саңылаудың кеңеюіне ұқсас жағдай туғызады. Сол саңылау арқылы ылғал буланып, сыртқы тітіркендіргіш заттар оңайырақ ене бастайды.

Сондықтан ұсақ шаңға жиі ұшыраса, тері тартылып, қызарып, себепсіз шаншығандай сезілуі жиілей түсуі мүмкін. Қорғаныш қабаты жұқарған сайын, әдетте мәселе тудырмайтын тітіркендіргішке де тері күрделірек әрекет ете бастайды. Мүйізді жасушалардың жаңарып, орнын толтыруы әдетте бірнеше апта алады, сондықтан қорғаныш қабатының қайта тығыздалуы үшін де сол шамада уақыт пен тұрақты күтім қажет.

Ұсақ шаң безеу мен қызаруды тудыра ма?

Ұсақ шаң тесікшені бітейтін физикалық бөгде дене де болып саналады. Тері майы, мүйізді қабат қалдықтарымен араласып, тесік ауызын тарылтса, соның ішінде безеу қоздырғышы бактериялардың көбеюіне қолайлы орта пайда болады. Тарылған жол ішінде қалдық заттар жиналған сайын, қабынған безеуге апаратын жағдай қалыптасады.

Сонымен қатар алдында айтылған бос радикал реакциясы тері ішіндегі қабыну сигналдық заттарының бөлінуін де күшейтеді. Жасуша ішінде қабынуды күшейтетін дабыл жүйесі, инфламмасома деп аталатын құрылым ұсақ шаң тітіркенуінен белсенді бола алатыны жайлы да мәліметтер бар. Дабыл бір рет соғылғанда айналадағы қабыну реакциясы тізбектеле күшейетінге ұқсас механизм.

Осы себептен ұсақ шаң күшейген кезеңде безеу мен бөртпелердің көбейетіні, ал терісі бастапқыда қызылдау немесе розацеаға бейім адамдарда бұл белгілердің тіпті айқынырақ көрінетіні жайлы деректер бар. Қорғаныш қабаты жұқарған жағдайда қабыну реакциясы қосылса, тамырлар оңайырақ кеңейіп, қызылдық көзге бадырайыңқырап көрінеді.

Қос жуу күніне неше рет жасалады?

Ұсақ шаң құрамындағы заттардың басым бөлігі маймен жақсы араласатын липофильді заттар. Тек сумен жуғанда мұндай майда еритін ластаушы заттар оңай кетпейді, мүйізді қабат саңылауларында қалып қоюы мүмкін. Сондықтан алдымен майлы тазартқыш немесе балзам түрдегі тазартқышпен сүрту, яғни қос жуу жиі ұсынылады. Май майды жақсы ерітеді деген принципке сүйеніп, ластаушы затты май құрамдасында ерітіп, бірге шаятын әдіс.

Бірақ жуынуды тым жиі әрі күштеп жасау басқа мәселе туғызады. Тазарту күші жоғары құралмен күніне бірнеше рет күштеп ысқыласаңыз, алдында айтылған қорғаныш қабатының цемент рөлін атқаратын құрамдасы да бірге жуылып кетуі мүмкін. Ластаушы затты кетіре отырып, қорғаныш қабатын сақтайтын тепе-теңдік қажет.

Сондықтан іс жүзінде сыртқа шыққаннан кейін күніне бір рет қос жуу жеткілікті болатын жағдай көп, ал жуынудан кейін бірден ылғал беруші құралмен қорғаныш қабатын толтыру да қатар ұсынылады. Жуу мен толтыру, екі кезең бірге жүргенде ғана нәтиже беретінін білдіреді.

Шаңды күндегі тері күтімі әдеттері

Ұсақ шаңнан теріні қорғау жолы бір ғана құралдан гөрі бірнеше әдеттің қатар қолданылуында тиімдірек болады. Себебі әрбір әдет әртүрлі нүктеде әсер етеді.

• Үйге қайтқаннан кейін қос жуу: жоғарыда айтылған принцип бойынша липофильді ластаушы затты кетірудің алғашқы қадамы. Кешіктірген сайын мүйізді қабатта қалып қалу уақыты ұзарады.
• Антиоксидант құрамдастарды қосу: vitamin C, niacinamide сияқты заттар ұсақ шаң көбейткен бос радикалдарды азайтуға көмектеседі деп саналады. Зақымды тудыратын заттың өзін азайтатын тәсіл.
• Керамиді бар ылғал беруші: алдында айтылған қорғаныш қабатының цемент құрамдасын сырттан толтыратын рөл атқарады. Қорғаныш қабаты өзі қалпына келу барысында buffer қызметін атқарады деуге болады.
• Күнге қарсы крем: ұсақ шаң мен ультракүлгін сәуле екеуі де бос радикалды көбейтетін жолдар болғандықтан, бірге әсер еткенде зақым қосарлана түседі. Екі тітіркендіргішті бір мезгілде азайту тиімдірек.
• Артық пилинг жасаудан аулақ болу: жұқарған қорғаныш қабатына физикалық тітіркену тағы қосылса, қалпына келу керісінше баяулауы мүмкін. Қорғаныш қабаты сезімтал кезеңде тітіркендіруден гөрі толтыру басым болғаны жөн.

Осындай әдеттерді тұрақты жалғастырса, терінің қорғаныш қабаты қайта тығыздалып, коллагенді жеп жатқан тотығу стрессі де соған сай азаятын бағытта әсер етеді деуге болады. Ұсақ шаңның өзін жойып тастау мүмкін емес, бірақ теріге түсетін ауыртпалықты күтіммен едәуір азайтуға болады.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).