Шайнау бұлшықетіне ботоксның әсер ету уақыты мен сақталу мерзімі, шайнау күшінің өзгеруі

Иек бұлшықетін жіңішкерту процедурасы көбіне «ботокспен төртбұрышты иекті кесіп алу» деп аталады. Бірақ бұл сүйекті кесетін операция емес. Сүйек өз қалпында қалады, тек соны жауып тұрған бір бұлшықеттің көлемі ғана азаяды.

Иек сызығының бұрышты көрінуінің көп жағдайдағы себебі сүйекте емес, шайнау бұлшықетінің қалыңдап кетуінде жатыр. Сондықтан осы бұлшықеттің күшін азайтса, бұлшықеттің өзі кішірейіп, иек сызығы табиғи түрде жіңішкереді. Бұлшықеттің тек күші ғана алынғанда неге көлемі де азаятынын кезең-кезеңімен түсіндіріп көрелік.

Төртбұрыш иек пішінін жасайтын шайнау бұлшықеті

Төменгі иектің екі шетін саусақпен ұстап тұрып, азу тістерді қатты қыссаңыз, қатты боп шыға келетін жер бар. Бұл жер массетер бұлшықеті (masseter, тамақ шайнағанда төменгі иекті жоғары тартатын бұлшықет). Иек бұлшықетін жіңішкерту процедурасы дәл осы бұлшықетті нысанаға алады.

Массетер бұлшықеті күніне мыңдаған рет қозғалатын бұлшықет. Тамақ шайнағанда, тісті қатты қысқанда, ұйықтап жатып тіс қайрағанда бұл бұлшықет үздіксіз тітіркенеді. Қолды күн сайын жаттықтырса білек қалыңдайтыны сияқты, массетер де жиі әрі қатты жұмыс істеген сайын бірте-бірте қалыңдай береді. Әсіресе түнде тіс қайрау әдеті болса, ұйықтап жатқанда да бұлшықет үздіксіз жаттығып жатқан болып шығады, сондықтан бұлшықет тезірек қалыңдайды.

Сондықтан төртбұрышты иек сияқты көрінетін беттердің біразы сүйектің пішініне емес, дәл осы бұлшықеттің қалыңдауына байланысты. Сүйекке тимей-ақ бет сызығын жіңішкертуге болатыны да осыдан.

Ботокс бұлшықет сигналын қалай тоқтатады?

Бұлшықет өз бетімен қозғалмайды. Ол тек мидан жүйке арқылы келген сигнал жеткенде ғана қозғалады. Осы сигнал жеткізілетін жерді жүйке-бұлшықет байланысы (жүйке мен бұлшықет түйісіп, ақпарат алмасатын аймақ) деп атайды.

Осы байланыс жерінде ацетилхолин (жүйкенің бұлшықетке «қозғал» деп жіберетін химиялық сигналдық заты) деген зат бөлінеді де, бұлшықетке жиырылу бұйрығы жетеді. Ботокстың негізгі құрамдас бөлігі ботулин токсині осы ацетилхолиннің бөліну процесіне қатысатын ақуызды (SNAP-25) кесіп тастап, сигналдың өзін шықпайтын етіп тежейді.

Пошта қызметкерлері ереуілге шығып, хаттар жеткізілмей қалған жағдайды елестетсеңіз түсінуге оңай болады. Хат жазатын адам да (жүйке), хатты алатын адам да (бұлшықет) орнында тұр, бірақ ортадағы жеткізуші тоқтап қалса, хабар мүлде жетпейді. Массетерге осы тәсілмен ботокс салынса, «шайна» деген сигнал жетпей, бұлшықет бұрынғыдай қатты қозғала алмайды.

Жұмыс істемеген бұлшықет неге кішірейеді?

Сигнал тежелді дегенмен бұлшықет бірден жоғалып кетпейді. Бірақ уақыт өте бұлшықеттің көлемі кішірейе бастайды. Бұл процесті пайдаланылмаудан атрофия (қолданылмағандықтан бұлшықеттің азаю құбылысы) деп атайды.

Қол сынып, бірнеше апта гипсте жатқаннан кейін сол қолдың екінші қолға қарағанда жіңішкеріп қалғанын көрген боларсыз. Бұлшықет үнемі жұмыс істеп тұрғанда ғана өз көлемін сақтайтын тін, сондықтан қозғалыс азайса, дене сол бұлшықетке қажетті ресурсты аз жіберіп, бұлшықет талшықтарының өзі жіңішкере бастайды. Массетерде де солай. Ботокс арқылы жиырылу күші әлсіресе, бұрынғыдай жүктеме қажет болмай қалады, соған қарай бұлшықет көлемі де бірте-бірте азаяды.

Шынымен де ультрадыбыс немесе магниттік-резонанстық томография (МРТ) арқылы жасалған зерттеулерде ботокс салынғаннан кейін массетердің қалыңдығы азайғаны расталған деп хабарланады. Процедураға дейінгі және кейінгі бұлшықет қимасының ауданы шамамен 20%-дан 30%-ға дейін азайған дерек те бар. Бұлшықеттің қаншалықты кішірейетіні бастапқы қалыңдығына, салынған дозаға және тіс қайрау әдетінің жалғасуына байланысты адамнан адамға өзгеше болуы мүмкін.

Бет сызығы қашаннан бастап жіңішкереді?

Иек бұлшықетін жіңішкерту процедурасының әсері екі кезеңге бөлініп көрінеді. Процедурадан кейінгі 1 - 2 апта аралығында алдымен шайнау күшінің әлсірегені сезіледі. Тіс қайрау немесе тісті қатты қысу әдеті бар адамдар үшін бұл иектегі ауыртпалық сезімінің басылатын кезеңі де болады.

Ал бет сызығының көзге көрінерліктей жіңішкеруі бұдан кейінірек басталады. Әдетте өзгеріс 4 - 6 апта өткен соң ғана байқала бастайды, бұлшықет жеткілікті атрофияға ұшырап, ең жіңішке көрінетін кезең 3-4 ай шамасында болады деп хабарланады. Себебі сигналды тежеу тез болғанмен, бұлшықет көлемінің азаюы дененің уақыт бойы баяу реттейтін процесі.

Сондықтан процедурадан кейін бірден айнаға қарап, өзгеріс жоқ деп көңіл қалдыруға әлі ерте. Жүйке сигналының тежелуі мен бұлшықеттің атрофияға ұшырауы әр түрлі жылдамдықпен өтетін бөлек процестер болғандықтан, түпкілікті нәтижені көру үшін бірнеше ай уақыт керек.

Шайнау күші азайса, тамақтануға кедергі болмай ма?

Массетердің күші әлсіресе, шайнау күшінің өзі де азаяды. Шынымен де клиникалық зерттеулерде тісті ең қатты қысу күшінің азайып, кейін уақыт өте бірте-бірте қалпына келу үрдісі расталған. Бірақ бұл күнделікті тамақтануға немесе сөйлеуге кедергі келтіретін дәрежеде емес деп хабарланады.

Себебі шайнауға қатысатын бұлшықет тек массетер ғана емес. Самай тұсындағы темпорал бұлшықеті, иектің ішкі жағындағы медиальды птеригоид бұлшықеті сияқты бұлшықеттер де шайнау қимылын бірге атқарады. Массетердің күші азайса да, қалған бұлшықеттер сол жүктеменің бір бөлігін өз мойнына алатындықтан, қатты тағамды шайнағанда күш азырақ түскендей сезілгенімен, тамақтанудың өзі мүмкін болмай қалмайды.

Яғни массетер қаншалықты әлсіресе, бет сызығы соншалықты жіңішкереді, бірақ шайнау функциясының түгел бұзылмауы басқа бұлшықеттердің жүктемені бөлісіп, теңгерімді ұстап тұратынынан.

Әсердің сақталу мерзімін қандай факторлар бөледі?

Иек бұлшықетін жіңішкерту процедурасының әсері әдетте 6 - 12 ай шамасында сақталады деп хабарланады. Бірақ бұл мерзім төмендегі факторларға байланысты адамнан адамға өзгеше болады.

• Салынған доза: доза көп болған сайын бұлшықет белсенділігін ұзағырақ тежеп, атрофия жағдайы да ұзағырақ сақталу үрдісі бар. Себебі жүйке сигналын тежеу әсері де сонша ұзаққа созылады.
• Тіс қайрау немесе тісті қатты қысу әдетінің жалғасуы: процедурадан кейін де осы әдет сақталса, бұлшықет қайта тітіркеніп, қалпына келу жылдамдығы артуы мүмкін. Себебі бұлшықет жаттықтырылса, қайта үлкейетін тін.
• Бастапқы бұлшықет қалыңдығы және жеке метаболизм жылдамдығы: массетері бастапқыда қалың әрі мықты болған адамдарда толық атрофияға ұшырауға көбірек уақыт кетеді, ал жүйкенің қайта өсу жылдамдығы да адамға қарай өзгеше болғандықтан, қалпына келу мерзімінде айырмашылық болады.
• Процедуралар аралығы мен қайталану жиілігі: белгілі бір аралықпен қайта-қайта салынса, бұлшықеттің қайта қалыңдауына мұрсат азайып, жіңішке күй ұзағырақ сақталады деп белгілі.

Уақыт өте жүйке сигналы қайта қалыпты жеткізіле бастаса, бұлшықет те бірте-бірте жүктемесін қалпына келтіріп, қайта қалыңдауы мүмкін. Сондықтан әсерді үздіксіз сақтау үшін белгілі бір мерзім сайын қайта процедура жасау қажет.

Процедурадан кейінгі алғашқы күндердегі сақтық шаралары

Массетердің атрофияға ұшырау процесіне кедергі жасамау, күтімнің басты шарты.

• Процедурадан кейінгі алғашқы бірнеше күнде қатты немесе қиын шайналатын тағамдарды қатты шайнаудан аулақ болу ұсынылады. Себебі бұлшықетті қатты пайдаланса, атрофия процесі баяулауы мүмкін.
• Процедура жасалған жерді қатты уқалау немесе басу да алғашқы кезеңде аулақ болғаны жөн. Себебі салынған дәрі айналасына тарап, басқа бұлшықеттерге әсер етуі мүмкін.
• Тіс қайрау әдеті болса, түнде арнайы каппа тағу сияқты әдетті түзету шараларын да қатар қарастырған пайдалы деп кеңес беріледі. Себебі бұлшықет атрофияға ұшыраған кезде әдет те азайса, қайта қалыңдау жылдамдығы бәсеңдейді.
• Алғашқы бірнеше күнде шайнау күшінің әлсірегендей сезілуі мүмкін, бірақ уақыт өте күнделікті өмірде көбіне ешбір қиындық қалмайды деп хабарланады.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).