Азелаин қышқылының әсері және қолдану тәсілі, безеу ізі қанша уақытта бозарады

Безеуден кейін қалатын қызыл дақ немесе қоңыр із көбіне безеудің өзінен де ұзақ сақталады. Қабыну басылғанмен, із, яғни пигментация, бірнеше ай бойы көрініп тұруы мүмкін де, бұл көп адамды алаңдатады. Азелаин қышқылы (azelaic acid) осы екі мәселені, безеу мен одан қалған ізді бір мезгілде нысанаға алатын сирек кездесетін құрам бөлігі.

Бидай, арпа сияқты дәнді дақылдарда және теріде тұрақты өмір сүретін микроорганизмдерде де табиғи түрде түзілетін бұл зат бастапқыда безеуге қарсы дәрі ретінде бекітілген еді. Емдеу барысында теріде оңай пайда болатын қызару белгісі мен пигментацияның да бірге жақсарғаны байқалғаннан кейін, кейінірек розацеа (бет терісінің оңай қызарып, тамырлары білінетін созылмалы дерматологиялық ауру) емдеуіне арналған қосымша рұқсат алды. Қазір бұл қос мақсатта да тағайындалады. Бір ғана құрам бөлігінің әртүрлі мәселелерді қалай бір мезгілде азайтатынын осы мақалада түсіндіреміз.

Дәнді дақылдан дәріге айналған құрам

Азелаин қышқылы (azelaic acid) бидай, арпа, қара бидай сияқты дәнді дақылдарда, сондай-ақ теріде тұратын Malassezia ашытқы саңырауқұлағында да табиғи жолмен түзілетін органикалық қышқыл. Сондықтан ол зертханада жаңадан жасалған бөтен зат емес, табиғатта бар құрам бөлігін тазартып, дәрі түрінде дайындаған нәрсеге жақын.

Бұл зат алғаш рет 20% кремі түрінде безеуге қарсы дәрі ретінде бекітілді. Безеу науқастарын емдеу барысында терінің қызаруы мен пигментациясы да бірге бозарғаны байқалғаннан кейін, кейін 15% гелі түрінде розацеаға қарсы дәрі ретінде де қосымша рұқсат алды. Қазір безеуге арналған кремдерде, розацеаны емдеуде және пигментацияны күтуге арналған өнімдерде кеңінен қолданылады.

Бір заттың осылай бірнеше тері мәселесіне бірдей қолданылу себебі қарапайым. Азелаин қышқылының өзінде қабынуды басатын, бактерияны азайтатын және пигмент түзетін ферментті тежейтін үш түрлі қасиет бір мезгілде бар.

Безеуді қалай тоқтатады?

Безеу тесіктің ішінде мүйізгек қабат жиналып, аузын бітеп тастауынан және ішінде безеу бактериясының (C. acnes) көбейіп, қабынудың күшеюінен пайда болады. Азелаин қышқылы осы процестің екі жағын да қатар қамтиды.

Алдымен мүйізгек қабаттың жиналуын тежейді. Тесік қабырғасының жасушалары тым жылдам түзіліп, оңай түспей қалғанда мүйізгек қабат жиналып, аузы тарылады. Азелаин қышқылы бұл жасушалардың түзілу мен түсу жылдамдығын қалыпты деңгейге қайтарады. Аузы бітелмесе, безеу пайда болатын орынның өзі азаяды.

Сонымен қатар безеу бактериясының көбеюін де тежейді. Бұл бактерия тесіктің майлы ортасында жақсы өседі, ал азелаин қышқылы бактерияның энергия алу процесін бұзып, санын азайтады. Бактерия азайған сайын одан туындайтын қабыну реакциясы да бәсеңдейді.

Безеу ізі қалай бозарады?

Безеу жазылған соң қалатын қоңыр із қабынудың әсерінен меланоциттердің (теріде пигмент түзетін жасушалар) шамадан тыс сезімтал болып, пигментті артық бөлуінен пайда болады. Азелаин қышқылы дәл осы пигмент түзу процесінің өзін баяулатады.

Пигмент тирозиназа деген ферменттің қатысуымен түзіледі. Оны зауытпен салыстырсақ, тирозиназа шикізатты пигментке айналдыратын станокқа ұқсайды. Азелаин қышқылы осы станоктың орнына отырып, нағыз шикізаттың орын алуына жол бермейді. Сондықтан жаңа пигменттің түзілу жылдамдығының өзі бәсеңдейді.

Бұл зат, әсіресе, тек шамадан тыс сезімтал болып қалған меланоциттерді ғана тежейді, ал қалыпты жұмыс істеп жатқан меланоциттерге тимейді. Сол себепті терінің табиғи түсінен де ағарып кету қаупінсіз, тек қаныққан із ғана біртіндеп бозарады деп түсіндіріледі.

Қабыну азайса, із неге бірге азаяды?

Қабыну безеуді де күшейтеді, пигментацияны да қоюлатады. Қабыну ошағында ағзаны қорғайтын лейкоциттер бос радикалдарды (жасушаға шабуыл жасайтын тұрақсыз оттегі бөлшектері) шығарады, ал бұл бос радикалдар меланоциттерді қоздырып, пигментті одан сайын көбірек түзуге мәжбүрлейді.

Азелаин қышқылы осы бос радикалдарды тазартатын қызмет те атқарады. Мысалы, өрт шыққан жерге су шашып, оттың айналаға таралмауын тоқтатқанмен пара-пар. Бос радикалдар азайған сайын қабынудың өзі де басылады, ал ол қабынудың меланоциттерге тиіп пигмент түзуге итермелейтін тізбекті реакциясы да үзіледі.

Сондықтан азелаин қышқылын жаққанда безеудің қызыл қабынуы мен одан кейін қалатын қоңыр із бөлек-бөлек емес, бір ғана механизммен қатар бозаратын жағдайлар жиі кездеседі.

Концентрацияға қарай қолданысы қалай өзгереді?

Азелаин қышқылы концентрациясы мен түріне қарай сәл өзгеше қолданылады.

• 20% крем: безеуге қарсы тағайындалатын ең жиі кездесетін концентрация. Концентрациясы жоғары болғандықтан мүйізгек қабат пен бактерияны тежеу күші де күшті, сондықтан көбіне қабынулы безеу кезінде қолданылады.
• 15% гель: розацея мен пигментацияны күтуге негізінен қолданылатын концентрация. Гель түрі кремге қарағанда тезірек сіңеді, сондықтан беті оңай қызарып тұратын сезімтал теріге де салыстырмалы түрде жеңіл.
• 10% немесе одан төмен сарысу: рецептсіз сатылатын төмен концентрация. Тітіркенуі аз болғанымен, әсер ету жылдамдығы да баяу, сондықтан алдын алу және күтім мақсатында тұрақты қолданылады.

Концентрация жоғары болған сайын нәтиже де тезірек көрінеді, бірақ терінің бейімделу уақыты да сонша ұзарады. Сол себепті алғаш қолданатындарға төмен концентрациядан бастап, теріннің реакциясын бақылап, біртіндеп көтеру ұсынылады. Бір зат болса да концентрациясы өзгеше болса, ағзаға тітіркену жиналу жылдамдығы да өзгеше болатындықтан, өнімді ауыстырғанда алдыңғы өніммен қабаттаспай, ретімен бейімделу қауіпсізірек.

Алғаш жаққанда нені ескеру керек?

Азелаин қышқылы салыстырмалы түрде жұмсақ құрам бөлігі саналғанымен, қолдану тәсіліне қарай нәтиже де өзгеше болады.

• Алдымен аз мөлшерден бастау: тері әлі бейімделмеген алғашқы кезеңде аздап шаншу немесе жеңіл қызару сезілуі мүмкін. Аз мөлшерден бастаса, мұндай реакция пайда болса да дәрежесі әлсіз болғандықтан көтеруге жеңіл.
• Күн қорғанышын бірге қолдану: пигментацияға арналған зат болса да, күн сәулесі үздіксіз түскенде меланоциттер қайта қозады. Күннен қорғаныс болмаса, күшпен бозарған із қайта қоюлануы мүмкін.
• Басқа эксфолиация құрам бөліктерімен қабаттастырмай реттеу: ретинол немесе AHA (жеміс қышқылы тобындағы эксфолиация құрам бөлігі) бір мезгілде қолданылса, тітіркену қабаттасып, тері бөгеті бұзылуы мүмкін. Сол себепті алғашында күннің әртүрлі уақытында бөлек жағу ұсынылады.
• Тұрақты жағу: пигмент бір күнде түзілген емес, бірнеше апта бойы жиналған нәтиже болғандықтан, жойылуы да уақыт алады. Ортасында тоқтатса, сол уақытта тежеліп тұрған пигмент түзілуі қайта белсенді бола бастауы мүмкін.

Нәтиже неше аптадан кейін көрінеді?

Азелаин қышқылы бірден емес, біртіндеп жиналу арқылы әсер ететін зат. Сондықтан бірнеше күн жағып көріп нәтижесін бағалау ертерек болады.

Әдетте 4 апта шамасында алдымен безеудің қызыл қабынуы азайғаны байқалады деп хабарланады. Себебі қабыну алдымен басыла бастайтын реакция. Ал пигментация сияқты бұрыннан орныққан із кейінірек жауап береді. 15% концентрациялы азелаин қышқылы гелін 16 апта бойы қолданған зерттеуде осы кезеңде пигментация айтарлықтай бозарғаны хабарланған.

Сол себепті пигментацияның өзгерісін нақты байқау үшін кемінде 12ден 16 аптаға дейін тұрақты жағу қажет деп айтылады. Одан бұрын нәтиже жоқ деп тоқтатса, шын мәнінде әлі реакция көрінбеген кезең болуы ықтимал. Жаңадан пайда болатын пигмент үнемі күтіммен тежелетіндіктен, айқын өзгеріс байқалғаннан кейін де күтімді толық тоқтатпай, қолдану жиілігін реттеп жалғастырған дұрыс, бұл іздің қайта қоюлануын болдырмауға көмектеседі деп саналады.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).